Bưng trống — khâu quyết định tiếng trống Đọi Tam

Đến khâu bưng, chiếc trống đã có đủ "xác": một vòng tang gỗ mít đã ghép và một mặt da trâu đã nạo, đã cắt tròn. Cái nó chưa có là tiếng. Tiếng trống chỉ xuất hiện khi mặt da được kéo căng đúng mức trên miệng tang, và việc kéo căng ấy người Đọi Tam gọi là bưng trống. Trong các bài viết về làng, đây là khâu được nhắc đến với nhiều sự dè dặt nhất, vì nó phụ thuộc vào kinh nghiệm hơn bất kỳ khâu nào.

Chữ "bưng" trong nghề trống

Trong tiếng Việt thường ngày, "bưng" là nâng bằng hai tay. Ở làng trống, chữ này mang nghĩa riêng: căng da và cố định da lên tang. VTV, báo Giáo dục Thời đại và Sun Paradise Land đều xếp bưng trống là một trong ba công đoạn chính, sau làm da và làm tang. Nói cách khác, đây là khâu cuối cùng quyết định phần âm thanh trước khi chuyển sang sơn và trang trí.

Néo, siết và thử

Báo Giáo dục Thời đại và Sun Paradise Land mô tả trình tự chung như sau. Mép tấm da được buộc quanh bằng những thanh tre nhỏ. Người thợ dùng dây thừng, dây chão móc vào đó để néo cho da căng ra trên miệng tang. Việc siết không làm một lần mà vừa siết vừa thử: gõ, nghe, rồi siết tiếp, cho tới khi âm thanh "thoát".

Chữ "thoát" mà các nguồn dùng khó định nghĩa chính xác bằng lời. Có thể hiểu là lúc tiếng trống không còn bí, đục mà vang ra, rõ và ngân. Nhưng người thợ dựa vào đâu để nhận ra khoảnh khắc ấy, nghe tần số nào, cảm độ căng bằng tay ra sao, thì tư liệu báo chí chưa ghi. Đây chính là phần kinh nghiệm không thể chép lại bằng một câu mô tả.

Đóng đinh giữ da

Khi tiếng đã đạt, mặt da được cố định vào tang bằng đinh tre hoặc đinh gỗ, theo mô tả của các nguồn. Hàng đinh này là chi tiết dễ thấy trên mọi chiếc trống truyền thống: một vòng đinh nhỏ chạy quanh mép mặt da.

Đóng đinh là bước khó quay lại. Trong lúc néo dây, người thợ còn có thể nới hay siết thêm; khi đinh đã vào gỗ, độ căng gần như được "khoá" lại. Vì thế quyết định dừng siết ở đâu là quyết định quan trọng nhất của cả khâu. Tư liệu công khai chưa cho biết mỗi mặt trống cần bao nhiêu đinh, hay khi nào làng dùng đinh tre, khi nào dùng đinh gỗ.

Vì sao bưng là khâu quyết định

Nhiều nguồn coi bưng trống là khâu quyết định chất lượng. Lý do có thể thấy khi nhìn lại cả chuỗi. Da tốt và nạo đều, tang ghép từ những thanh dăm dày đều, tất cả chỉ là điều kiện để mặt trống có thể cho tiếng hay. Còn tiếng ấy có thành hình hay không lại do độ căng của mặt da quyết định. Theo lẽ thường, căng chưa tới thì tiếng khó vang, còn căng quá tay thì mặt da phải chịu lực quá sức; điểm "vừa" nằm ở giữa và chỉ đôi tai người thợ tìm được.

Câu nghề "đánh ít kêu nhiều" vì thế được kiểm chứng chủ yếu ở khâu này. Một chiếc trống chỉ cần gõ nhẹ đã vang xa là chiếc trống được bưng đúng. Mối liên hệ giữa câu nghề và các công đoạn đã được nói trong bài Ba công đoạn làm nên một chiếc trống Đọi Tam.

Sự phụ thuộc vào hai khâu trước

Bưng trống không đứng một mình. Nếu tấm da nạo chỗ dày chỗ mỏng, khi néo căng nó sẽ giãn không đều và mặt trống khó cho tiếng sạch. Nếu thân tang ghép lệch, miệng trống không tròn đều, lực căng cũng phân bố lệch theo. Người thợ bưng giỏi có thể nhận ra những lỗi đó qua tiếng gõ, nhưng phần lớn không thể sửa ở khâu này. Điều đó giải thích vì sao các bài viết về làng nhấn mạnh độ dày đều ở cả da lẫn dăm, chuyện đã bàn ở bài Dăm trống và cách ghép tang gỗ mít.

Sau khâu bưng

Bưng xong, chiếc trống chuyển sang phần hoàn thiện. Theo Sun Paradise Land, thân trống thường được sơn đỏ, vẽ mây hoặc hoa văn theo yêu cầu, có khi gia cố thêm đai gỗ hoặc đai song. Các câu hỏi thực tế khác như trống dùng lâu có phải bưng lại da không, dấu hiệu nào cho thấy cần bưng lại, hiện chưa có trong tư liệu báo chí mà chúng tôi dựa vào. Ai cần một chiếc trống có kích thước hay âm sắc riêng có thể trao đổi qua trang đặt trống theo yêu cầu.