Ba công đoạn làm nên một chiếc trống Đọi Tam

Một chiếc trống hoàn chỉnh trông như một khối liền: thân gỗ sơn đỏ, hai mặt da căng, hàng đinh nhỏ chạy quanh mép. Nhưng trước khi thành một khối như thế, nó đi qua ba dòng việc tách biệt, mỗi dòng có vật liệu, dụng cụ và người giỏi riêng. VTV, báo Giáo dục Thời đại và Sun Paradise Land đều mô tả nghề trống Đọi Tam theo cùng một khung: làm da, làm tang, bưng trống, rồi sơn và trang trí. Bài này đi lần lượt qua khung đó, ở mức tổng quan; mỗi khâu sẽ có bài riêng.

Khâu thứ nhất: làm da

Mặt trống Đọi Tam làm bằng da trâu. Theo các nguồn, thợ làng ưu tiên da trâu cái, trâu già vì bền, dẻo, dai và đàn hồi tốt. Từ tấm da tươi đến tấm da dùng được là cả một quá trình. Báo Giáo dục Thời đại liệt kê các bước: bào màng, ngâm nước để khử mùi, phơi khô, rồi nạo.

Nạo là bước được bài báo gọi là khó nhất. Tấm da tự nhiên không dày đều: chỗ dày, chỗ mỏng, chỗ cứng, chỗ mềm. Người nạo phải biết chỗ nào nạo nhiều, chỗ nào nạo ít, và theo bài báo, chỉ thợ lâu năm mới nắm được điều đó. Da nạo xong được cắt thành vòng tròn theo cỡ trống sẽ làm. Thêm một chi tiết theo Sun Paradise Land: da lưng thường dành cho trống to, da bụng cho trống nhỏ.

Khâu thứ hai: làm tang

Tang là thân trống. Ở Đọi Tam, tang làm bằng gỗ mít già, loại gỗ thường hơi ửng đỏ; theo báo Giáo dục Thời đại, gỗ được mua về từ Hoà Bình, Thanh Hoá, Nghệ An. Người thợ không khoét một khúc gỗ nguyên thành thân trống mà xẻ gỗ thành những thanh mỏng, người làng gọi là "dăm trống". Dăm được bào nhẵn, uốn cong rồi ghép khít với nhau thành một vòng tròn kín.

Yêu cầu then chốt ở khâu này, theo bài báo, là dăm phải dày đều. Nếu dăm dày mỏng lệch nhau, tiếng trống sẽ không đạt. Nghĩa là ngay từ lúc chưa có mặt da, chất lượng âm thanh đã bắt đầu được quyết định ở thân gỗ.

Khâu thứ ba: bưng trống

"Bưng" là chữ người làng dùng cho việc căng da lên tang. Đây là lúc hai dòng việc trước gặp nhau. Theo mô tả của báo Giáo dục Thời đại và Sun Paradise Land, mặt da được buộc quanh bằng những thanh tre nhỏ, rồi dùng dây thừng, dây chão néo cho căng. Người thợ vừa siết vừa thử tiếng, cho đến khi âm thanh "thoát" thì mới đóng đinh tre hoặc đinh gỗ để giữ da vào tang.

Nhiều nguồn coi bưng trống là khâu quyết định chất lượng. Điều này dễ hiểu: da tốt và tang chuẩn mới chỉ là tiền đề; độ căng của mặt da khi đóng đinh mới là thứ tạo ra tiếng trống mà người nghe nhận được. Căng quá hay chùng quá đều làm hỏng tiếng, và khi đinh đã đóng thì không thể chỉnh từng chút như lúc đang néo dây.

Hoàn thiện: sơn và trang trí

Sau ba khâu chính, chiếc trống mới đến phần nhìn. Theo Sun Paradise Land, thân trống thường được sơn đỏ, vẽ mây hoặc hoa văn theo yêu cầu của người đặt; có trống được gia cố thêm đai gỗ hoặc đai song. Phần này ảnh hưởng đến vẻ ngoài và độ bền của thân gỗ, còn tiếng trống thì về cơ bản đã định hình từ khâu bưng.

Vì sao là ba khâu, không phải một dây chuyền

Đọc các bài viết về làng, có thể thấy ba công đoạn này đòi hỏi những loại kỹ năng rất khác nhau. Làm da là công việc của tay và mắt với một vật liệu mềm, không đồng nhất. Làm tang là nghề mộc: xẻ, bào, uốn, ghép dăm, hoặc đục khoét lõi một khúc gỗ liền với tang nguyên khối. Bưng trống lại cần đôi tai và kinh nghiệm phán đoán độ căng. Điều đó giải thích vì sao trong một làng nghề, có người giỏi khâu này hơn khâu kia, và một chiếc trống tốt là kết quả của cả chuỗi chứ không riêng một bàn tay.

Câu nghề "da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều" mà chúng tôi đã giải nghĩa trong bài Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều thực ra tóm gọn đúng khung này: hai vế đầu là khâu da và khâu tang, vế cuối là kết quả mà khâu bưng phải đạt được.

Những gì tư liệu chưa ghi

Các nguồn báo chí cho chúng ta khung chung của làng, nhưng chưa ghi những con số cụ thể: gỗ phải phơi bao lâu, tỉ lệ đường kính với chiều cao cho từng loại trống, một mặt trống cần bao nhiêu đinh, hay người thợ dựa vào đâu để biết tiếng trống đã đạt. Đó là kinh nghiệm riêng của từng người thợ, từng cơ sở, và chúng tôi không muốn điền vào chỗ trống bằng phỏng đoán. Bạn đọc muốn xem thành phẩm của ba công đoạn này có thể tham khảo các mẫu trống Đọi Tam.