Dăm trống và cách ghép tang gỗ mít

Nhìn kỹ thân một chiếc trống Đọi Tam chưa sơn, người ta sẽ thấy nó không liền một khối. Thân trống là một vòng gồm nhiều thanh gỗ cong nằm sát nhau, mỗi thanh được gọi là một "dăm". Cách làm này, theo báo Giáo dục Thời đại, là cách người làng tạo ra phần tang, tức thân trống. Bài này nói về khâu đó: gỗ gì, lấy từ đâu, làm thành dăm thế nào và vì sao người thợ khắt khe với độ dày của từng thanh.

Ghép dăm không phải cách duy nhất. Ở xưởng Phạm Kiểm còn có kiểu tang nguyên khối: khoét rỗng lõi một khúc gỗ mít liền thay vì ghép từ nhiều thanh. Tang nguyên khối không có mạch ghép, nhưng cỡ trống bị giới hạn bởi đường kính khúc gỗ tìm được; tang ghép dăm thì có thể làm to tuỳ ý. Khi đặt trống, có thể hỏi xưởng mẫu mình chọn làm theo kiểu nào. Phần dưới đây nói về kiểu ghép dăm, cách mà các bài báo về làng mô tả.

Gỗ mít già, mua từ xa

Vế "tang mít" trong câu nghề "da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều" đã nói rõ vật liệu. Báo Giáo dục Thời đại cho thêm vài chi tiết: gỗ phải là mít già, loại thường có màu hơi ửng đỏ, và gỗ có độ cong. Làng không tự trồng đủ mít để làm trống; theo bài báo, gỗ được mua về từ Hoà Bình, Thanh Hoá và Nghệ An.

Chi tiết "mua từ xa" đáng để ý. Trong truyền thuyết, hai cụ tổ hạ cây mít ngay trong vườn nhà để làm chiếc trống đầu tiên. Ngày nay, khi làng làm trống cho nhiều nơi với nhiều kích cỡ, nguồn gỗ đã phải tìm ở các tỉnh khác. Truyền thuyết giữ lại loại gỗ, còn nguồn gỗ thì thay đổi theo quy mô của nghề.

Từ khúc gỗ đến thanh dăm

Theo mô tả của báo Giáo dục Thời đại, gỗ được xẻ thành những thanh mỏng. Người làng gọi chúng là "dăm trống". Mỗi thanh dăm được bào nhẵn rồi uốn cong theo đường tròn của thân trống. Cuối cùng các thanh được ghép khít với nhau thành một tang tròn khép kín.

So với việc khoét rỗng một khúc gỗ lớn, cách ghép dăm có một ưu điểm rõ ràng mà ai cũng thấy: không cần những thân cây khổng lồ để làm trống lớn. Kích thước của tang có thể tăng bằng cách dùng dăm dài hơn và nhiều dăm hơn. Đây là suy luận từ cách làm được mô tả, các nguồn báo chí không nêu thành lý do.

Vì sao dăm phải dày đều

Báo Giáo dục Thời đại nhấn mạnh một yêu cầu: dăm phải dày đều, nếu không tiếng trống sẽ không đạt. Có thể hình dung tang trống như một chiếc hộp cộng hưởng. Khi mặt da rung, không khí bên trong và cả thân gỗ cùng tham gia tạo nên tiếng. Nếu một bên thân dày, một bên mỏng, sự cộng hưởng ấy mất cân bằng.

Yêu cầu này cũng có hệ quả thực tế cho người thợ: thanh dăm nào dày mỏng lệch thì phải bào lại, không thể "bù" ở khâu sau. Vì tang là nền để căng da, một tang ghép không đều sẽ kéo theo khó khăn ở khâu bưng trống. Chất lượng âm thanh, như vậy, bắt đầu được quyết định ngay từ khi chiếc trống còn chưa có mặt da.

Uốn và ghép: chỗ của tay nghề

Ba động từ "bào, uốn, ghép" nghe đơn giản, nhưng mỗi động từ chứa một loại kỹ năng. Bào để thanh gỗ nhẵn và đúng độ dày. Uốn để thanh gỗ theo đúng độ cong mà không nứt. Ghép để các thanh khít nhau, không hở, tạo thành một vòng tròn đều. Các nguồn báo chí chưa mô tả cụ thể người thợ Đọi Tam uốn gỗ bằng cách nào, ghép bằng gì, hay giữ cho các thanh liền khối ra sao. Chúng tôi không đoán những chi tiết đó.

Sau khi ghép xong, tang được hoàn thiện ở cuối quy trình. Theo Sun Paradise Land, thân trống thường được sơn đỏ, vẽ mây hoặc hoa văn theo yêu cầu, và có thể gia cố bằng đai gỗ hoặc đai song.

Tang trong chuỗi công đoạn

Làm tang là một trong ba khâu chính mà VTV và các báo ghi nhận ở làng, bên cạnh làm da và bưng trống. Bức tranh chung đã được tóm trong bài Ba công đoạn làm nên một chiếc trống Đọi Tam, còn phần da có bài riêng: Vì sao trống Đọi Tam làm bằng da trâu cái.

Những gì tư liệu công khai chưa cho biết vẫn còn nhiều: gỗ mít mua về phải phơi, ủ bao lâu mới dùng được; một chiếc trống cỡ nào cần bao nhiêu thanh dăm; tỉ lệ đường kính với chiều cao của từng loại trống. Đó là những câu hỏi thuộc kinh nghiệm riêng của từng xưởng, và cần được người trong nghề trả lời trực tiếp. Thành phẩm sau khâu tang và các khâu tiếp theo có thể xem tại trang trống Đọi Tam.