Dòng thời gian làng trống Đọi Tam — từ thế kỷ X đến hôm nay

Người làng Đọi Tam hay nói làng mình "nghìn năm làm trống". Câu nói ấy không sai, nhưng nó gộp chung hai loại thông tin khác nhau: những gì sử sách và văn bản ghi lại, và những gì người làng truyền miệng qua nhiều đời. Bài này xếp các mốc theo thời gian và ghi rõ mốc nào thuộc loại nào, để người đọc biết mình đang đọc sử hay đang nghe kể chuyện.

Thế kỷ X — vua về núi Đọi

925–990: cụ tổ Nguyễn Đức Năng (theo truyền thống của làng)

Làng thờ hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm tổ nghề. Theo các bài viết về làng, Đọi Tam là một trong số ít làng nghề biết rõ năm sinh, năm mất của cụ tổ: cụ Năng sinh năm 925, mất năm 990. Đây là thông tin của làng, chưa thấy trong chính sử.

987: lễ Tịch Điền đầu tiên được sử chép (sử liệu)

Đây là mốc chắc chắn nhất. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng vào mùa xuân năm Đinh Hợi, tức năm 987, vua Lê Đại Hành lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi và được một hũ nhỏ vàng. Đó là lễ tịch điền đầu tiên mà sử sách nước ta ghi nhận, và nó diễn ra ngay dưới chân núi nơi làng Đọi Tam ở hôm nay.

Cùng thời: tiếng trống đón vua (truyền thuyết)

Câu chuyện ra đời nghề trống gắn liền với sự kiện năm 987. Người làng kể rằng khi nghe tin vua sắp về cày ruộng, hai anh em họ Nguyễn hạ cây mít trong vườn, mổ trâu lấy da, làm một chiếc trống lớn để đón vua. Tiếng trống vang như sấm, nên hai ông được tôn là Trạng Sấm. Sử chép việc vua về cày; còn chuyện làm trống là truyền thuyết của làng. Chi tiết về hai cụ có trong bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.

Thế kỷ XI–XII — núi Đọi dưới triều Lý

1054: dựng chùa trên núi

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa trên núi Đọi được dựng từ năm 1054 dưới thời vua Lý Thánh Tông, ban đầu quy mô còn nhỏ.

1118–1122: tháp Sùng Thiện Diên Linh

Năm 1118 vua Lý Nhân Tông cho xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh và mở rộng chùa. Theo văn bia, tháp làm xong vào mùa thu năm 1121; tháng 3 năm Nhâm Dần (1122) vua mở hội khánh thành. Tấm bia dựng năm 1121 nay là bảo vật quốc gia.

Thế kỷ XV — tàn phá và phong danh

1407–1427: thời thuộc Minh

Sau hơn ba trăm năm đứng vững, chùa và tháp bị phá trong thời thuộc Minh, tấm bia bị đánh đổ.

1467: "Nam thiên đệ tam động"

Năm Quang Thuận thứ 8, vua Lê Thánh Tông phong núi Đọi là "Nam thiên đệ tam động" và đề thơ ở mặt sau tấm bia thời Lý.

Thế kỷ XX — mất và khôi phục

1947 và 1957

Chùa bị phá năm 1947 trong kháng chiến chống Pháp, và bắt đầu được khôi phục từ năm 1957.

1992: di tích quốc gia

Chùa Long Đọi Sơn được công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia.

Thế kỷ XXI — làng nghề được ghi danh

2004 và 2007

Tháng 10 năm 2004, làng được tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống. Các bài viết về làng còn ghi nhận danh hiệu Làng nghề tiêu biểu Việt Nam năm 2007.

2009: lễ Tịch Điền trở lại

Sau gần một trăm năm gián đoạn, lễ Tịch Điền được khôi phục tại Đọi Sơn và từ đó tổ chức hằng năm vào đầu tháng Giêng.

2010: trống sấm về Hà Nội dự Đại lễ

Ngày 16 tháng 9 năm 2010, người làng Đọi Tam làm lễ rước một chiếc trống sấm về Thủ đô phục vụ Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Theo VOV, chiếc trống do gia đình ông Phạm Chí Khang cùng hơn mười nghệ nhân, thợ giỏi trong làng thực hiện.

2019: nghề làm trống thành di sản quốc gia

Nghề làm trống Đọi Tam được đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

2020 và 2025: đổi tên đơn vị hành chính

Từ ngày 1 tháng 1 năm 2020, xã Đọi Sơn sáp nhập với Châu Sơn và Tiên Phong thành xã Tiên Sơn. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, sau khi bỏ cấp huyện và hợp nhất tỉnh, xã Tiên Sơn trở thành phường Tiên Sơn thuộc tỉnh Ninh Bình, và Đọi Tam là một tổ dân phố của phường. Người địa phương vẫn quen gọi theo tên cũ: Đọi Tam, Duy Tiên, Hà Nam cũ.

2026: lần đầu dưới tỉnh mới

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn xuân Bính Ngọ 2026 là lần đầu tiên do tỉnh Ninh Bình tổ chức.

Những mốc còn để ngỏ

Có vài chi tiết các nguồn vẫn ghi lệch nhau, chúng tôi chưa đưa vào dòng thời gian này: năm chính xác hai cụ tổ làm chiếc trống đầu tiên (986 hay 987), kích thước đúng của chiếc trống sấm năm 2010, và số hộ làm nghề hiện nay. Khi có nguồn xác nhận, chúng tôi sẽ cập nhật.

Nếu bạn muốn xem trống của làng hôm nay trông thế nào, có thể tham khảo các loại trống Đọi Tam mà xưởng đang làm.