Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản — hai cụ tổ nghề trống Đọi Tam

Hỏi bất kỳ người thợ trống nào ở Đọi Tam ai là người đầu tiên làm trống, câu trả lời gần như luôn giống nhau: hai cụ họ Nguyễn, anh là Nguyễn Đức Năng, em là Nguyễn Đức Bản. Cái tên ấy được nhắc trong lễ giỗ, trong lời khấn ở đình, trong cách các ông bà kể cho con cháu. Nhưng nếu lật chính sử, ta sẽ không tìm thấy hai cái tên này. Bài viết dưới đây thử vẽ lại chân dung hai cụ bằng cách tách bạch ba lớp thông tin: điều sử sách chép, điều làng ghi nhớ, và điều chỉ là lời đồn chưa kiểm chứng.

Điều chắc chắn: hai anh em được cả làng tôn thờ

Việc làng Đọi Tam thờ hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm tổ nghề là điều được nhiều nguồn độc lập ghi nhận, từ VTV, Dân Việt đến cổng thông tin điện tử của tỉnh trước đây. Đây không phải chuyện của một gia đình hay một dòng họ riêng: cả làng coi hai ông là người khai sinh nghề trống, và tôn hai ông lên hàng thành hoàng làng.

Hai ông còn được dân gian gọi bằng một danh xưng riêng là Trạng Sấm. Danh xưng này gắn với tiếng trống, và chúng tôi sẽ bàn kỹ ở một bài riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: trong ký ức của làng, hai cụ không được nhớ đến như những ông quan hay người đỗ đạt, mà như những người thợ đã làm ra một thứ âm thanh khiến người đương thời phải nhắc mãi.

Điều làng ghi nhớ: năm sinh, năm mất và chiếc trống đón vua

Một làng nghề biết rõ năm sinh của tổ

Theo bài viết trên trang Di sản và Công nghiệp Văn hoá, cụ Nguyễn Đức Năng sinh năm 925 và mất năm 990. Bài viết ấy cũng nhận xét rằng Đọi Tam là một trong số hiếm hoi làng nghề còn giữ được năm sinh, năm mất của người khai nghề. Với nhiều làng nghề khác, tổ nghề chỉ còn là một danh hiệu hay một bài vị không rõ niên đại.

Cần nói rõ: đây là thông tin do làng lưu giữ và được báo chí chép lại, chúng tôi chưa thấy nó trong bộ sử nào. Năm sinh, năm mất của cụ Nguyễn Đức Bản thì các tư liệu chúng tôi có chưa ghi rõ.

Chuyện chiếc trống đầu tiên

Câu chuyện mà ai ở Đọi Tam cũng thuộc là thế này: nghe tin vua Lê Đại Hành sắp về núi Đọi cày ruộng tịch điền, hai anh em hạ cây mít trong vườn nhà, mổ trâu lấy da, làm một chiếc trống thật lớn để đón vua. Khi trống nổi lên, tiếng vang như sấm. Câu chuyện này xuất hiện ở hầu hết các bài viết về làng, từ VTV đến Dân Việt, nên có thể coi là truyền thuyết chính thống của làng nghề.

Điểm đáng lưu ý là truyền thuyết này bám vào một sự kiện có thật. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi. Việc vua về cày là sử liệu; còn việc hai anh em họ Nguyễn làm trống đón vua là lời truyền của làng, sử không chép. Ngay năm làm trống cũng có người kể là 986, có người kể là 987, nên chúng tôi chỉ dám nói "khi vua về cày tịch điền".

Một câu chuyện, nhiều cách kể

Người viết bài trên trang Di sản và Công nghiệp Văn hoá ghi lại rằng dân làng kể tới ba dị bản khác nhau về tổ nghề. Các dị bản lệch nhau ở chi tiết, nhưng có một điểm chung không đổi: người làm ra chiếc trống đầu tiên là hai anh em. Sự nhất quán ấy cho thấy hình ảnh "hai anh em" là phần cốt lõi mà ký ức tập thể của làng giữ chặt nhất.

Ngoài ra còn có những lời kể khác mà chúng tôi chưa tìm được xuất xứ rõ ràng, chẳng hạn có người cho rằng chỉ người anh được tôn là Trạng Sấm, hay tên người em được gọi khác đi. Vì chưa định vị được nguồn gốc, chúng tôi chỉ nhắc để bạn đọc biết là có những cách kể như vậy, chứ không coi đó là thông tin.

Cũng có trang viết rằng sau lần đón vua, hai ông được mời lên kinh lập phố nghề, rồi từ đó mới có phố Hàng Trống ở Hà Nội. Chúng tôi chỉ gặp chi tiết này trên trang bán hàng, chưa thấy báo chí hay sử liệu nào xác nhận, nên xin để ngoài chân dung hai cụ.

Nơi hai cụ được nhớ đến hôm nay

Theo Giáo dục Thời đại, mộ thờ hai cụ nằm sát chân núi Đọi, không xa nơi làng ở. Đình Đọi Tam là nơi thờ hai cụ, và cũng theo báo này, đình đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia. Mỗi dịp hội làng và giỗ tổ, những người thợ Đọi Tam đi làm ăn khắp nơi lại tìm về, như một cách trình diện với người đã truyền nghề cho mình.

Trong lễ hội Tịch Điền đầu xuân, tổ nghề trống được rước cùng thành hoàng, nhập vào đoàn rước bài vị vua Lê Đại Hành. Có lẽ không nơi nào khiến truyền thuyết và sử liệu gặp nhau rõ như thế: ông vua mà sử chép đã về cày ruộng, và hai người thợ mà làng tin đã đánh trống đón ông, cùng đi trong một đoàn rước.

Đọc chân dung hai cụ thế nào cho đúng

Nếu đòi hỏi bằng chứng văn bản như với một nhân vật chính sử, hai cụ tổ Đọi Tam sẽ thiếu nhiều chi tiết. Nhưng tổ nghề ở các làng Việt hiếm khi được sử chép; họ sống trong ký ức, trong lệ làng, trong việc thờ phụng liên tục qua nhiều thế hệ. Giá trị của câu chuyện hai anh em họ Nguyễn nằm ở chỗ nó giải thích vì sao một làng dưới chân núi Đọi lại làm trống, và vì sao nghề ấy được giữ gìn cẩn trọng đến vậy. Muốn xem các mốc sử liệu và truyền thuyết của làng xếp cạnh nhau, bạn có thể đọc thêm dòng thời gian làng trống Đọi Tam.

Chiếc trống da trâu, tang mít trong câu chuyện của hai cụ vẫn là chất liệu của trống Đọi Tam ngày nay.