Vì sao tổ nghề trống Đọi Tam được gọi là Trạng Sấm

Trong tiếng Việt, chữ "trạng" thường làm người ta nghĩ tới trạng nguyên, người đỗ đầu khoa thi. Vậy mà ở làng Đọi Tam, danh xưng "Trạng" lại được dành cho hai người thợ: anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, những người được làng thờ làm tổ nghề trống. Dân gian gọi hai ông là Trạng Sấm. Cái tên ngắn gọn ấy chứa đựng khá nhiều điều về cách một làng nghề tưởng nhớ người khai nghề.

Danh xưng đến từ đâu

Theo VTV và Giáo dục Thời đại, hai cụ tổ được tôn là Trạng Sấm và được thờ làm thành hoàng làng. Lời giải thích mà người làng đưa ra gắn liền với truyền thuyết về chiếc trống đầu tiên: khi vua Lê Đại Hành về núi Đọi cày ruộng tịch điền, hai anh em làm một chiếc trống lớn từ gỗ mít và da trâu để đón vua, và tiếng trống ấy vang như sấm. Từ "sấm" trong danh xưng vì thế chỉ thẳng vào âm thanh.

Các tư liệu chúng tôi có chưa ghi rõ danh xưng này do ai đặt, có từ khi nào, hay đã từng được một triều đại nào sắc phong hay chưa. Vì vậy, cần hiểu Trạng Sấm là cách gọi của dân gian và của làng, không phải một tước hiệu được sử sách xác nhận. Cũng có lời kể rằng chỉ người anh mới được gọi là Trạng Sấm, nhưng chúng tôi chưa tìm được xuất xứ của lời kể đó.

"Trạng" trong cách nói dân gian

Người Việt từ lâu đã mượn chữ "trạng" để tôn vinh người giỏi nhất ở một việc nào đó, không nhất thiết là chuyện thi cử. Dùng chữ ấy cho hai người thợ là một cách nói rằng: ở lĩnh vực của mình, họ đứng đầu. Với một làng sống bằng nghề, đó có lẽ là sự tôn vinh cao nhất mà cộng đồng có thể dành cho người đi trước.

Đây là cách chúng tôi diễn giải danh xưng, không phải điều được ghi chép. Nhưng nó giúp hiểu vì sao làng không gọi hai cụ là "ông tổ" một cách chung chung, mà chọn một danh xưng gắn với cả tài nghệ lẫn thành quả cụ thể là tiếng trống.

Vì sao lại là sấm

Nếu chỉ muốn khen trống to, người ta có thể ví với nhiều thứ. Hình ảnh sấm thì đặc biệt hơn. Với cư dân trồng lúa ở đồng bằng Bắc Bộ, tiếng sấm đầu mùa thường đi cùng mưa, và mưa nghĩa là ruộng có nước để cày cấy. Truyền thuyết của Đọi Tam lại đặt tiếng trống đầu tiên đúng vào dịp vua xuống ruộng mở đầu mùa cày. Ghép hai điều đó lại, tiếng trống "như sấm" không chỉ là một lời khen về âm lượng, mà còn mang dáng dấp một lời chúc cho mùa màng.

Một lần nữa, đó là phần diễn giải. Sử sách chỉ chép rằng mùa xuân năm Đinh Hợi 987 vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi; còn chiếc trống và tiếng sấm thuộc về truyền thuyết của làng. Người đọc nên giữ ranh giới đó khi nghe kể chuyện.

Danh xưng sống tiếp trong lễ hội và trong nghề

Danh xưng Trạng Sấm không chỉ nằm trong lời kể. Trong lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn tổ chức đầu xuân hằng năm, tổ nghề trống Đọi Tam được rước cùng thành hoàng, nhập vào đoàn rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi. Người được tôn là Trạng Sấm vì đã đánh trống đón vua, nay lại đi cùng bài vị của chính ông vua ấy trong một nghi lễ.

Chữ "sấm" cũng còn trong tên gọi một dòng trống. Năm 2010, làng Đọi Tam rước một chiếc trống sấm về Hà Nội phục vụ Đại lễ 1000 năm Thăng Long, theo VOV do gia đình ông Phạm Chí Khang cùng hơn mười nghệ nhân trong làng làm. Những chiếc trống sấm cỡ lớn như vậy, ở một nghĩa nào đó, là cách người thợ hôm nay nối dài hình ảnh tiếng trống vang như sấm trong truyền thuyết.

Điều còn bỏ ngỏ

Chúng tôi chưa có trong tay văn bản cổ nào ghi danh xưng Trạng Sấm, cũng chưa biết thần tích hay sắc phong ở đình làng có nhắc tới hay không. Nếu bạn đọc là người Đọi Tam và biết thêm về nguồn gốc cách gọi này, chúng tôi rất mong được nghe. Còn về cuộc đời hai cụ theo những gì làng lưu giữ, mời đọc bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.