Ruộng Kim Ngân — chuyện hũ vàng ở núi Đọi và hũ bạc ở Bàn Hải

Trong cả đoạn sử về lễ tịch điền đầu tiên, chi tiết khiến người đọc nhớ lâu nhất không phải là việc vua cày ruộng, mà là thứ lưỡi cày lật lên: một hũ vàng. Rồi thêm một hũ bạc ở một ngọn núi khác. Rồi một cái tên ruộng ghép từ hai thứ kim loại quý ấy. Câu chuyện nghe như cổ tích, nhưng nó nằm trong chính sử, và đáng được đọc như một văn bản sử.

Câu chữ của Toàn thư

Đại Việt sử ký toàn thư chép ở năm Đinh Hợi 987: "Mùa xuân, vua lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi được một hũ nhỏ vàng. Lại cày ở núi Bàn Hải được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân." Bản dịch VnExpress dẫn dùng chữ "chĩnh" — loại đồ đựng bằng sành, miệng nhỏ, bụng phình — thay cho "hũ". Dù dịch là hũ hay chĩnh, sử đều nhấn vào chữ "nhỏ": đây không phải kho báu chất đống mà là một vật đựng vừa tầm tay.

Có ba chi tiết trong câu văn ấy. Thứ nhất, vàng được tìm ở núi Đọi, nơi vua cày lần đầu. Thứ hai, bạc được tìm ở một nơi khác, núi Bàn Hải, khi vua "lại cày". Thứ ba, cái tên Kim Ngân — "kim" là vàng, "ngân" là bạc — được đặt "nhân đó", tức là vì hai lần tìm được này.

Không chỉ một bộ sử chép

Chuyện này không phải chi tiết lẻ loi của một nguồn. Theo Znews, Đại Việt sử lược cũng chép việc vua cày tịch điền và được vàng. Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng ghi lại, và trang Mộc bản Triều Nguyễn có giới thiệu bản dập của đoạn này. Nhiều bộ sử cùng giữ chi tiết hũ vàng, cho thấy đây là một mẩu ký ức được các sử gia đời sau coi trọng.

Chỗ các nguồn chưa khớp

Dù sự kiện chính được nhiều bộ sử chép, vẫn có những chi tiết các nguồn hiện đại ghi lệch nhau. Đáng chú ý nhất là thời điểm tìm được hũ bạc. Toàn thư chép việc cày ở núi Đọi và cày ở Bàn Hải liền trong một đoạn, dưới cùng một năm. Nhưng có nguồn tách việc tìm thấy bạc sang năm sau. Vì chưa có kết luận, chúng tôi không nêu năm riêng cho chi tiết hũ bạc, chỉ ghi theo trình tự Toàn thư: cày ở núi Đọi trước, ở Bàn Hải sau.

Một điểm khác là vị trí núi Bàn Hải ngày nay. Tư liệu chúng tôi đang có chưa ghi rõ ngọn núi này tương ứng với địa danh nào hiện nay, nên bài này không đưa ra phỏng đoán.

Đọc chi tiết hũ vàng thế nào

Sử không giải thích hũ vàng từ đâu ra, ai chôn, chôn từ bao giờ. Sử cũng không chép nhà vua hay triều đình bình luận gì ngoài việc đặt tên ruộng. Người đọc hôm nay có thể hiểu theo nhiều cách: một kho cất giấu của người xưa tình cờ được lưỡi cày chạm tới, hay một chi tiết mang màu sắc điềm lành mà các sử gia muốn ghi lại. Cả hai cách hiểu đều là diễn giải; văn bản gốc chỉ cho biết sự việc, không cho biết ý nghĩa.

Điều có thể nói chắc là việc đặt tên. Bằng cách gọi khoảnh ruộng là Kim Ngân, người xưa đã gắn lễ cày ruộng với hình ảnh của cải từ đất mà ra. Đó là một hình ảnh dễ hiểu với một xã hội sống bằng nghề nông: ruộng đất chăm bón thì sinh ra lúa gạo, và lúa gạo là của cải thật sự.

Hũ vàng trong lễ hội hôm nay

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn được khôi phục từ năm 2009 lấy sự kiện năm 987 làm gốc. Tiêu đề bài viết của Znews — "Ai xuống ruộng đi cày trúng ngay hũ vàng" — cho thấy chi tiết hũ vàng vẫn là thứ người ta nhắc đến đầu tiên khi kể về lễ cày ở núi Đọi. Với người làng trống dưới chân núi, đó cũng là câu chuyện quen thuộc, kể song song với truyền thuyết hai cụ tổ làm trống đón vua mà chúng tôi đã nhắc trong bài Năm 987 — lễ Tịch Điền đầu tiên ở núi Đọi.

Một hũ vàng nhỏ, một hũ bạc nhỏ, một cái tên ruộng: chừng ấy là đủ để một ngọn núi thấp được nhớ suốt hơn mười thế kỷ.