Năm 987 — lễ Tịch Điền đầu tiên sử sách ghi lại diễn ra ở núi Đọi

Toàn bộ sự kiện làm nên tên tuổi núi Đọi trong lịch sử nông nghiệp nước ta chỉ chiếm vài dòng trong chính sử. Không có mô tả nghi lễ, không có danh sách quan lại đi theo, không có lời vua phán. Chỉ có một mùa, một việc làm, một địa danh và một vật tìm được dưới luống cày. Chính vì ngắn như vậy, đoạn sử này đáng được đọc chậm.

Sử chép gì

Đại Việt sử ký toàn thư, ở phần chép năm Đinh Hợi 987 dưới triều Lê Đại Hành, ghi: "Mùa xuân, vua lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi được một hũ nhỏ vàng. Lại cày ở núi Bàn Hải được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân." Có bản dịch dùng chữ "chĩnh" thay cho "hũ", như đoạn VnExpress trích khi kể về cuộc đời Lê Hoàn; nghĩa không khác.

Vị vua trong đoạn sử là Lê Đại Hành, tức Lê Hoàn. Thời điểm là mùa xuân năm Đinh Hợi 987. Địa điểm là núi Đọi, nơi ngày nay làng trống Đọi Tam nằm dưới chân. Hai chữ "lần đầu" là chi tiết quan trọng nhất: nó cho thấy người chép sử ý thức đây là việc chưa từng có trước đó.

Vì sao gọi là "đầu tiên"

Lễ tịch điền là nghi thức nhà vua tự tay cày một khoảnh ruộng vào đầu năm, như một lời nhắc rằng nghề nông là gốc của đất nước. Theo Wikipedia tiếng Việt, lần Lê Đại Hành cày ở núi Đọi năm 987 là lễ tịch điền đầu tiên được sử sách Việt Nam ghi nhận. Cách nói "được ghi nhận" là cách nói thận trọng và đúng: nó không khẳng định trước đó tuyệt đối không ai làm, mà nói rằng đây là lần sớm nhất có trong sử.

Với người đọc hôm nay, điều đó có nghĩa là mọi câu chuyện về lễ tịch điền ở nước ta, khi lần ngược về nguồn, đều dừng lại ở cùng một chỗ: một sườn núi thấp giữa đồng bằng, vào một mùa xuân cách nay hơn một nghìn năm.

Những điều đoạn sử không nói

Đọc kỹ, ta thấy đoạn sử im lặng về rất nhiều thứ mà người đời sau hay kể thêm. Sử không nói vua cày bao nhiêu đường, không nói dân quanh núi đón vua thế nào, không nói có trống hay không có trống. Những chi tiết ấy, nếu có, thuộc về ký ức và truyền thuyết của các làng quanh núi chứ không thuộc về chính sử.

Cũng cần nói rõ một điểm về niên đại. Các nguồn ghi số năm trị vì của sự kiện này không thống nhất với nhau, nên trong bài này và các bài khác trên trang, chúng tôi chỉ viết "mùa xuân năm Đinh Hợi 987" — năm can chi và năm dương lịch mà các nguồn đều khớp. Tương tự, có nguồn tách chuyện hũ bạc ở Bàn Hải sang một năm khác, trong khi Toàn thư chép liền một mạch; chúng tôi không nêu năm riêng cho chi tiết ấy.

Sự kiện ấy và làng Đọi Tam

Người Đọi Tam gắn nguồn gốc nghề trống của làng với chính mùa xuân năm 987. Truyền thuyết kể rằng khi nghe tin vua sắp về cày ruộng, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản hạ cây mít, mổ trâu lấy da làm chiếc trống lớn đón vua. Đây là truyền thuyết của làng, được nhiều nguồn chép lại, nhưng không nằm trong đoạn sử nói trên. Hai lớp thông tin này nên được giữ tách bạch: việc vua về cày là sử; việc làm trống đón vua là lời kể. Câu chuyện về hai cụ tổ được kể kỹ hơn trong bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.

Còn vì sao nhà vua chọn núi Đọi để làm việc "lần đầu" ấy, sử cũng không giải thích. Mối quan hệ giữa Lê Hoàn và vùng đất này được bàn riêng trong bài Lê Đại Hành và Đọi Sơn.

Một đoạn sử ngắn, một lễ hội dài

Từ mấy dòng chữ ấy, vùng Đọi Sơn có một lễ hội mang tên Tịch Điền, được khôi phục từ năm 2009 và tổ chức vào đầu tháng Giêng hằng năm. Những gì diễn ra trong lễ hội hôm nay — rước bài vị vua, người cao niên cày luống đầu, gieo hạt — là sự tái hiện của cộng đồng dựa trên ký ức về sự kiện năm 987, không phải bản sao chép từ một văn bản nghi lễ cổ nào. Hiểu điều đó không làm lễ hội kém giá trị; nó chỉ giúp ta biết mình đang xem lịch sử được nhớ lại theo cách nào.

Các bài tiếp theo trong loạt này sẽ đi vào từng phần: chuyện ruộng Kim Ngân, lễ tịch điền qua sử sách các triều, lần khôi phục năm 2009 và trình tự nghi lễ ngày nay.