Lễ Tịch Điền qua các triều đại — từ Lê Đại Hành đến thời Nguyễn

Một nghi lễ có tuổi đời hơn chín trăm năm hiếm khi giữ nguyên hình dạng ban đầu. Lễ tịch điền cũng vậy. Điểm khởi đầu của nó được sử chép rõ ràng, điểm kết thúc của nó dưới chế độ quân chủ cũng có ghi nhận, nhưng quãng giữa thì tư liệu phổ thông còn rất thưa. Bài này đi theo đúng những gì nguồn cho phép, và chỉ ra chỗ nào còn trống.

Điểm khởi đầu: núi Đọi, năm 987

Mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi. Theo Wikipedia, đây là lễ tịch điền đầu tiên được sử sách Việt Nam ghi nhận. Chi tiết của buổi lễ ấy — hũ vàng ở núi Đọi, hũ bạc ở Bàn Hải, cái tên ruộng Kim Ngân — đã được kể trong bài Ruộng Kim Ngân. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: lễ tịch điền của nước ta, xét theo sử liệu, bắt đầu từ một vị vua và một ngọn núi cụ thể, chứ không phải từ một bộ điển lễ được soạn sẵn.

Các bộ sử nối nhau ghi nhớ

Một cách gián tiếp để thấy nghi lễ này được các triều đại sau coi trọng là nhìn vào việc sử gia các đời đều chép lại sự kiện năm 987. Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, rồi đến bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn đều có đoạn ghi việc vua Lê Đại Hành cày ruộng. Trang Mộc bản Triều Nguyễn, trong bài viết về điển lễ tịch điền dưới các triều đại phong kiến, có giới thiệu bản dập của đoạn chép này. Việc mỗi triều đại khi biên soạn sử đều giữ lại chi tiết ấy cho thấy lễ cày ruộng đầu năm không bị xem là chuyện vặt của riêng một đời vua.

Quãng giữa: khoảng trống của tư liệu

Người đọc có thể chờ đợi một danh sách: triều Lý cày thế nào, triều Trần có giữ lễ không, thời Lê sơ quy định ra sao. Thành thật mà nói, các nguồn mà chúng tôi đã đối chiếu chưa cho phép viết một danh sách như vậy với độ tin cậy đủ cao. Bài nghiên cứu trên trang Thư viện Nguyễn Văn Hưởng và bài của Mộc bản Triều Nguyễn đều lấy chủ đề "qua các triều đại", nhưng phần chúng tôi trích được và kiểm chứng được chủ yếu xoay quanh hai đầu: năm 987 và thời Nguyễn.

Chúng tôi chọn để trống quãng giữa thay vì lấp nó bằng những chi tiết không rõ nguồn. Với một trang viết về lịch sử quê hương, một khoảng trống thật vẫn tốt hơn một câu chuyện trơn tru nhưng không kiểm chứng được.

Thời Nguyễn: lễ có quy định, do Bộ Lễ chủ trì

Theo Wikipedia về lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, dưới triều Nguyễn, lễ tịch điền do Bộ Lễ chủ trì và có những quy định cụ thể. Điều này đánh dấu một bước khác hẳn so với năm 987: từ một hành động được sử ghi là "lần đầu", nghi lễ đã trở thành một phần của bộ máy lễ nghi nhà nước, có cơ quan phụ trách và có phép tắc.

Có thể hiểu sự thay đổi ấy theo hướng chung của các triều đại quân chủ muộn: càng về sau, các nghi lễ của triều đình càng được thể chế hoá, ghi thành điển chế để các đời sau theo. Đây là nhận xét mang tính diễn giải; chi tiết cụ thể của các quy định thời Nguyễn nằm trong các văn bản điển lễ mà bài viết của Mộc bản Triều Nguyễn có đề cập.

Điểm dừng: dưới thời Khải Định

Cũng theo Wikipedia, lễ tịch điền chấm dứt dưới thời vua Khải Định. Từ đó đến khi lễ hội được khôi phục ở Đọi Sơn năm 2009 là gần một trăm năm gián đoạn. Con số "gần một trăm năm" được cả Wikipedia lẫn Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch dùng khi nói về lễ hội này.

Một điểm cần phân biệt: lễ tịch điền thời quân chủ là nghi lễ của nhà vua và triều đình, còn lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn ngày nay là lễ hội do địa phương và cộng đồng tổ chức, tái hiện hình ảnh vua về cày ruộng. Hai thứ có chung gốc nhưng khác nhau về người chủ trì và về ý nghĩa xã hội. Lần khôi phục năm 2009 được kể riêng trong một bài sau của loạt này.

Núi Đọi giữ vai trò gì qua chừng ấy thế kỷ

Không phải triều đại nào cũng làm lễ tịch điền ở núi Đọi, và tư liệu chúng tôi có cũng không khẳng định điều đó. Nhưng vị trí của núi Đọi trong câu chuyện này là không thể thay thế: đây là nơi sử chép lần cày đầu tiên. Bất kỳ ai muốn kể về lễ tịch điền ở nước ta, dù bắt đầu từ triều nào, rồi cũng phải nhắc đến ngọn núi dưới chân có làng trống Đọi Tam này.