Vì sao trống Đọi Tam làm bằng da trâu cái

Trong ba thứ vật liệu chính của chiếc trống là da, gỗ và tre, tấm da là thứ người nghe "chạm" vào trực tiếp nhất: dùi gõ lên da, da rung, và tiếng trống bắt đầu từ đó. Vì thế không lạ khi người Đọi Tam kén da hơn cả. Hai nguồn viết kỹ về khâu này là Sun Paradise Land và báo Giáo dục Thời đại cùng ghi nhận một lựa chọn khá cụ thể: da trâu, thường là trâu cái và trâu già.

Da trâu, không phải da khác

Theo Sun Paradise Land, làng chỉ dùng da trâu để làm mặt trống. Điều này khớp với câu nghề quen thuộc "da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều", vốn được nhiều bài viết về làng chép lại. Ở đây câu nói không chỉ là khẩu hiệu: nó xác định vật liệu ngay từ chữ đầu tiên. Ý nghĩa của câu nghề đã được bàn trong bài Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều; bài này đi sâu vào phần da.

Trong truyền thuyết của làng, da trâu cũng có mặt ngay từ đầu: người làng kể rằng hai cụ tổ đã mổ trâu lấy da để làm chiếc trống đón vua Lê Đại Hành. Đó là chuyện kể, không phải sử liệu, nhưng nó cho thấy trong cách người Đọi Tam hình dung về nghề của mình, trống và trâu chưa bao giờ tách rời.

Vì sao là trâu cái, trâu già

Lý do được hai nguồn nêu khá giống nhau: da trâu cái, già thì bền, dẻo, dai và có độ đàn hồi tốt, nên tiếng trống vang xa. Bốn tính chất này đáng tách ra để hiểu.

• Bền: mặt trống chịu va đập liên tục, có khi qua nhiều mùa lễ hội; da kém bền sẽ sớm rách hoặc xuống cấp.
• Dẻo: khi bưng trống, da phải chịu được lực néo căng lớn mà không nứt.
• Dai: chống lại sự mài mòn tại điểm dùi gõ và quanh hàng đinh giữ da.
• Đàn hồi: đây là tính chất gắn trực tiếp với âm thanh; mặt da đàn hồi tốt sẽ rung và hồi lại nhanh, cho tiếng vang.

Các nguồn báo chí không giải thích chi tiết vì sao da trâu cái, già lại có những tính chất này hơn da trâu đực hay trâu non. Chúng tôi ghi nhận đây là kinh nghiệm được người làng đúc kết và báo chí ghi lại, chứ không phải kết luận của một phép đo khoa học.

Lưng cho trống to, bụng cho trống nhỏ

Một tấm da trâu không đồng đều từ đầu đến cuối. Theo Sun Paradise Land, thợ làng dùng da lưng cho trống to và da bụng cho trống nhỏ. Có thể hiểu lựa chọn này theo lẽ thường: da lưng dày và chắc hơn, hợp với mặt trống đường kính lớn phải chịu lực căng lớn; da bụng mỏng hơn, hợp với mặt trống nhỏ cần tiếng thanh và nhạy. Tư liệu công khai chưa cho biết một con trâu cho được bao nhiêu mặt trống, ở cỡ nào.

Từ tấm da tươi đến mặt trống

Chọn đúng da mới là bước đầu. Báo Giáo dục Thời đại mô tả các bước xử lý da ở làng như sau: bào màng, ngâm nước để khử mùi, phơi khô, rồi nạo. Cuối cùng da được cắt thành những vòng tròn theo cỡ trống.

Bài báo dành sự chú ý đặc biệt cho bước nạo, gọi đây là bước khó nhất. Lý do nằm ở chính bản chất của da: tấm da tự nhiên dày mỏng không đều, nên không thể nạo một lượt như nhau. Người thợ phải đọc được tấm da, biết chỗ nào cần nạo nhiều và chỗ nào chỉ nạo ít. Theo bài báo, chỉ thợ lâu năm mới làm được việc này. Một mặt trống nạo không đều sẽ căng không đều khi bưng, và điều đó lộ ra ngay ở tiếng trống.

Đến đây có thể thấy vì sao người làng kén da kỹ như vậy. Mọi bước phía sau, từ nạo đến bưng, đều dựa trên chất lượng tấm da ban đầu. Da tốt thì thợ giỏi mới phát huy được; da kém thì tay nghề cao đến đâu cũng khó cứu.

Còn bỏ ngỏ

Nhiều câu hỏi thực tế về da trâu vẫn chưa có trong tư liệu báo chí: da phơi bao lâu thì dùng được, nạo đến độ dày nào cho từng cỡ trống, hay làm sao phân biệt da trâu với các loại da khác khi mua trống. Đó là những điều thuộc kinh nghiệm riêng của người thợ, và chúng tôi để ngỏ thay vì đoán. Khâu da nằm trong bức tranh chung của nghề được tóm lược ở bài Ba công đoạn làm nên một chiếc trống Đọi Tam.