"Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều" — câu nghề của làng trống Đọi Tam

Hỏi một người thợ Đọi Tam chiếc trống tốt cần gì, câu trả lời thường đến trước cả lời giải thích: "Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều." Câu này được nhiều bài viết về làng chép lại gần như nguyên văn. Nó ngắn, có vần, dễ nhớ, và gói trong tám chữ cả hai thứ vật liệu chính lẫn cái đích mà người làm trống nhắm tới. Bài này thử tách câu nói ra từng vế để xem mỗi vế nói gì.

Vế thứ nhất: "da trâu"

Các nguồn viết về làng thống nhất ở một điểm: mặt trống Đọi Tam làm bằng da trâu. Theo Sun Paradise Land và báo Giáo dục Thời đại, thợ làng thường chọn da trâu cái, lại là trâu già, vì loại da này bền, dẻo, dai và đàn hồi tốt, nhờ vậy tiếng trống vang xa. Cũng theo Sun Paradise Land, không phải mọi phần của tấm da đều dùng như nhau: da lưng dành cho trống to, da bụng dành cho trống nhỏ.

Điều đáng chú ý là câu nghề không nói "da" chung chung mà nói rõ "da trâu". Ở một vùng đồng bằng trồng lúa, con trâu là con vật quen thuộc nhất, và tấm da của nó trở thành vật liệu mà người làng hiểu rõ nhất. Câu nói vì thế vừa là chỉ dẫn kỹ thuật, vừa là một cách khẳng định: trống của làng là trống da trâu.

Vế thứ hai: "tang mít"

Tang là phần thân trống, cái khung gỗ hình trống mà mặt da căng lên hai đầu. Theo báo Giáo dục Thời đại, tang trống Đọi Tam làm bằng gỗ mít già, loại gỗ thường hơi ửng đỏ. Làng không tự có đủ gỗ: bài báo ghi gỗ được mua từ Hoà Bình, Thanh Hoá, Nghệ An. Gỗ được xẻ thành những thanh mỏng mà người làng gọi là "dăm trống", rồi bào nhẵn, uốn cong và ghép khít lại thành tang tròn.

Vì sao là mít mà không phải gỗ khác? Các nguồn báo chí chúng tôi có trong tay không đi sâu giải thích về mặt vật lý. Điều có thể nói chắc là gỗ mít gắn chặt với trống Đọi Tam từ trong truyền thuyết ra ngày nay, và cặp "da trâu – gỗ mít" xuất hiện cùng nhau trong mọi bài viết về làng.

Hai vật liệu trong câu chuyện tổ nghề

Hai chữ "trâu" và "mít" không chỉ có mặt trong câu nghề. Chúng còn là hai nhân vật trong truyền thuyết về chiếc trống đầu tiên của làng. Người làng kể rằng khi nghe tin vua Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã hạ cây mít trong vườn, mổ trâu lấy da, làm một chiếc trống lớn để đón vua. Tiếng trống vang như sấm.

Cần phân biệt: việc vua về cày ruộng ở núi Đọi năm 987 là điều sử sách chép, còn chuyện hai cụ làm trống là truyền thuyết của làng. Nhưng chính truyền thuyết ấy cho thấy trong ký ức người Đọi Tam, trâu và mít là hai thứ có từ buổi đầu của nghề. Câu chuyện về hai cụ tổ được kể kỹ hơn trong bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.

Vế thứ ba: "đánh ít kêu nhiều"

Nếu hai vế đầu nói về vật liệu, thì vế sau nói về kết quả. "Đánh ít kêu nhiều" có thể hiểu là chỉ cần gõ nhẹ, gõ ít mà trống đã vang to, vang xa và ngân lâu. Một chiếc trống phải đánh thật mạnh mới ra tiếng là trống chưa đạt.

Đọc kỹ, vế này cho thấy người xưa không coi vật liệu là đủ. Da trâu tốt và gỗ mít già chỉ là điều kiện cần; để trống "kêu nhiều" còn phụ thuộc vào cả chuỗi việc của người thợ. Báo Giáo dục Thời đại nhấn mạnh, chẳng hạn, rằng dăm trống phải dày đều, nếu không tiếng trống không đạt; và khâu nạo da khó nhất vì tấm da dày mỏng không đều, chỉ thợ lâu năm mới biết chỗ nào cần nạo nhiều, chỗ nào ít. Còn khâu bưng trống, tức căng da lên tang, được nhiều nguồn coi là khâu quyết định chất lượng.

Như vậy, câu nghề có một cấu trúc khá chặt: hai vế đầu nói "làm bằng gì", vế cuối nói "phải đạt được gì", còn khoảng giữa hai điều đó là tay nghề, thứ không nằm trong tám chữ mà nằm trong người thợ.

Câu nghề và cách người làng nói về mình

Nhiều làng nghề Việt có những câu ngắn kiểu này, vừa để truyền kinh nghiệm cho thế hệ sau, vừa để giới thiệu sản phẩm với người ngoài. Với Đọi Tam, câu "da trâu tang mít" làm cả hai việc. Người trong nghề nhắc nó như một nguyên tắc; người mua trống nghe nó như một lời cam kết về chất liệu.

Theo VTV, làng làm nhiều loại trống: trống đại, trống đội, trống đình chùa, trống chèo, trống cơm, trống trường học, trống trung thu, trống hội, trống lân sư rồng. Cỡ trống, chỗ dùng mỗi loại một khác, nhưng tư liệu báo chí không ghi nhận ngoại lệ nào cho nguyên tắc da trâu, tang mít.

Những gì câu nói không kể

Tám chữ thì không thể chứa hết một nghề. Câu nghề không nói gỗ mít phải phơi bao lâu, da cần nạo đến độ dày nào, hay người thợ nghe tiếng trống thế nào để biết đã đạt. Đó là những chi tiết thuộc về kinh nghiệm riêng của từng người thợ, từng xưởng, và các nguồn báo chí công khai cũng chưa ghi lại cụ thể. Các bài tiếp theo trong loạt này sẽ đi vào từng công đoạn trong phạm vi tư liệu cho phép. Ai muốn nghe thử một chiếc trống da trâu tang mít có thể xem các loại trống Đọi Tam trên trang sản phẩm.