Khôi phục lễ hội Tịch Điền năm 2009 — sau gần một trăm năm vắng bóng

Có những lễ hội chưa bao giờ ngừng, chỉ thay đổi dần qua năm tháng. Lễ Tịch Điền ở Đọi Sơn không thuộc loại ấy. Nó có một khoảng đứt rất dài, đủ để cả mấy thế hệ người quanh núi Đọi lớn lên mà chưa từng thấy cảnh cày ruộng đầu xuân theo nghi thức. Năm 2009 là năm khoảng đứt ấy khép lại.

Gần một trăm năm gián đoạn

Theo Wikipedia, lễ tịch điền chấm dứt dưới thời vua Khải Định. Khi nói về lần khôi phục, cả Wikipedia và bài viết trên cổng thông tin Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đều dùng cụm "gần một trăm năm gián đoạn". Chúng tôi giữ nguyên cách nói ấy, không tính ra một con số chính xác hơn, vì các nguồn không nêu năm cụ thể lễ dừng lại.

Một trăm năm là quãng thời gian đủ để ký ức trực tiếp mất hẳn. Không còn ai từng tận mắt xem lễ cày của triều đình. Những gì còn lại là chữ trong sử sách và câu chuyện các làng quanh núi kể cho nhau nghe — trong đó có truyền thuyết của làng Đọi Tam về hai cụ tổ làm trống đón vua.

Năm 2009: lễ hội trở lại

Năm 2009, lễ hội Tịch Điền được khôi phục tại Đọi Sơn. Từ đó, lễ hội được tổ chức hằng năm vào mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, đúng thời điểm đầu xuân như đoạn sử năm 987 ghi "mùa xuân, vua lần đầu cày ruộng tịch điền".

Điều đáng chú ý là hình thức của sự trở lại. Lễ tịch điền xưa là nghi lễ của nhà vua và triều đình, do Bộ Lễ chủ trì dưới thời Nguyễn. Lễ hội hôm nay là sự tái hiện của cộng đồng: theo Wikipedia và Báo Pháp luật, người ta rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi, nhập cùng đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam, và một bậc cao niên trong vùng làm lễ đón vua rồi cày những luống đầu tiên. Vai trò của nhà vua trong lễ cày được thay bằng một người cao tuổi của địa phương. Trình tự đầy đủ được kể trong bài kế tiếp của loạt này.

Lễ hội thu hút sự quan tâm ở cấp quốc gia

Theo Wikipedia, trong những năm sau khi khôi phục, lễ hội từng có sự tham dự của các Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, Trương Tấn Sang, Trần Đại Quang và Nguyễn Xuân Phúc. Chi tiết này cho thấy lễ hội không dừng lại ở quy mô làng xã mà nhanh chóng được nhìn nhận như một sự kiện văn hoá có ý nghĩa với cả nước, gắn với thông điệp coi trọng nông nghiệp vào đầu năm.

Báo Pháp luật gọi đây là lễ hội mang "nét văn hoá đậm chất nông nghiệp". Cách gọi ấy giải thích phần nào vì sao một nghi lễ tưởng đã thuộc về quá khứ lại được đón nhận khi trở lại: ở một vùng đồng bằng sống bằng ruộng lúa, hình ảnh cày luống đầu năm vẫn còn nguyên sức gợi.

Giữ lễ hội "sống" trong cộng đồng

Khôi phục một lễ hội là một việc; giữ cho nó có hồn qua từng năm là việc khó hơn. Bài viết năm 2023 trên cổng thông tin Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đặt vấn đề bảo tồn và phát huy không gian lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn để di sản "sống trong cộng đồng". Tiêu đề ấy nói lên một mong muốn rõ ràng: lễ hội không chỉ là màn trình diễn cho khách xem, mà phải là việc của chính người dân quanh núi.

Ở điểm này, các làng quanh núi Đọi có lợi thế riêng. Đoàn rước có thành hoàng các làng, có tổ nghề trống Đọi Tam, có những người cao niên đứng ra làm lễ. Người làng trống, dù đi làm ăn xa, vẫn có lý do để về: vừa là hội đầu xuân, vừa là dịp rước tổ nghề của mình.

Từ 2009 đến nay

Hơn mười lăm năm sau lần khôi phục, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn đã thành một phần quen thuộc của tháng Giêng vùng này. Địa giới hành chính đã đổi: xã Đọi Sơn năm 2009 nay nằm trong phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, nhưng lễ hội vẫn diễn ra ở chân núi cũ, quanh khoảnh ruộng gắn với câu chuyện năm 987. Muốn hiểu câu chuyện gốc ấy, bạn có thể đọc lại bài Năm 987 — lễ Tịch Điền đầu tiên ở núi Đọi.