Truyền thuyết cây mít và con trâu — chiếc trống đầu tiên của làng Đọi Tam

Câu chuyện dưới đây là truyền thuyết. Chúng tôi nói điều đó ngay từ dòng đầu, không phải để làm nó kém đi, mà để bạn đọc nghe nó đúng như cách người Đọi Tam vẫn kể: như một câu chuyện về nguồn cội, được truyền từ đời này sang đời khác, có một phần dựa vào sự kiện có thật và một phần do ký ức của làng gìn giữ.

Câu chuyện người làng kể

Ngày xưa, dưới chân núi Đọi có hai anh em họ Nguyễn, anh tên là Năng, em tên là Bản.

Một năm nọ, tin truyền về làng rằng nhà vua sắp về núi Đọi để tự tay cày ruộng, mở đầu mùa vụ. Cả vùng xôn xao, ai cũng muốn đón vua cho xứng đáng.

Hai anh em bàn nhau làm một thứ mà chưa ai trong vùng có: một chiếc trống thật lớn, đánh lên cho cả núi cả đồng cùng nghe. Trong vườn nhà có một cây mít. Hai anh em hạ cây mít ấy xuống, lấy gỗ làm thân trống. Rồi họ mổ một con trâu, lấy da căng lên làm mặt trống.

Ngày vua về, chiếc trống được nổi lên. Tiếng trống vang rền, dội vào núi, lan khắp cánh đồng, người nghe ví như tiếng sấm. Từ đó, người ta gọi hai anh em là Trạng Sấm. Về sau, làng thờ hai ông làm tổ nghề trống và tôn làm thành hoàng.

Đó là phần cốt lõi mà VTV, Dân Việt và nhiều bài báo khác đã chép lại từ lời người làng. Các chi tiết thêm thắt như không khí trong làng trước ngày vua về hay tiếng trống dội vào núi là phần chúng tôi kể cho liền mạch, không phải chi tiết của truyền thuyết.

Phần nào sử có chép

Truyền thuyết này có một chỗ dựa rất chắc. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi và được một hũ nhỏ vàng. Vậy ông vua trong câu chuyện là có thật, và việc vua về cày ở núi Đọi là có thật.

Phần còn lại, tức hai anh em, cây mít, con trâu và chiếc trống, sử không nhắc tới. Ngay năm làm trống người kể cũng không thống nhất: có người nói là năm 986, khi tin vua sắp về vừa tới làng, có người nói là năm 987, năm vua về cày. Theo trang Di sản và Công nghiệp Văn hoá, cụ Năng sinh năm 925, mất năm 990; đó là thông tin làng lưu giữ, chưa thấy trong sử.

Một câu chuyện, ba cách kể

Trang Di sản và Công nghiệp Văn hoá ghi lại rằng người Đọi Tam kể tới ba dị bản về tổ nghề. Chúng tôi chưa có trong tay nội dung đầy đủ của từng dị bản nên không thuật lại ở đây. Điều đáng chú ý là dị bản nào cũng giữ chi tiết người làm trống là hai anh em.

Truyền thuyết dân gian thường như vậy: chi tiết có thể trôi đi qua từng người kể, nhưng những yếu tố làm nên ý nghĩa của câu chuyện thì được giữ lại. Ở đây, đó là hai anh em, ông vua về cày, và tiếng trống như sấm.

Cây mít và con trâu nói gì

Điều thú vị nhất của truyền thuyết có lẽ là hai vật liệu nó chọn. Người làm trống Đọi Tam hôm nay vẫn có câu "da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều". Theo Giáo dục Thời đại, tang trống của làng vẫn làm bằng gỗ mít, mặt trống vẫn bằng da trâu. Truyền thuyết và nghề, vì thế, khớp nhau đến từng vật liệu.

Ta không thể biết là nghề sinh ra từ câu chuyện, hay câu chuyện được kể để giải thích một nghề đã có. Nhưng cách truyền thuyết đặt cây mít trong vườn nhà và con trâu, vật quý nhất của nhà nông, vào trung tâm câu chuyện cho thấy một điều: chiếc trống đầu tiên được làm từ những thứ gần gũi nhất của một gia đình làm ruộng, và được làm ra để đón ông vua về cày ruộng. Nghề trống Đọi Tam, trong ký ức của làng, sinh ra từ đồng ruộng.

Nghe truyền thuyết thế nào cho đúng

Truyền thuyết không cần phải được chứng minh mới có giá trị. Nó cho biết người Đọi Tam nghĩ về nghề của mình ra sao: một nghề có gốc gác, gắn với một sự kiện được sử ghi lại, và bắt đầu bằng tài khéo của hai người mà làng mang ơn. Điều duy nhất cần làm là đừng nhầm nó với sử. Khi kể lại, hãy nói "người làng kể rằng", như chúng tôi đã cố gắng làm trong bài này.

Về chân dung hai cụ theo những gì làng lưu giữ, mời đọc bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản. Còn chiếc trống da trâu, tang mít của làng hôm nay trông thế nào, có thể xem ở trống hội.