Đọi Sơn — nơi gặp nhau của nhà Tiền Lê và nhà Lý

Mỗi đầu xuân ở Đọi Sơn, có một đoạn đường ngắn mà ý nghĩa của nó dài hơn một thế kỷ. Đoàn rước bài vị vua Lê Đại Hành khởi hành từ chùa Long Đọi Sơn trên đỉnh núi, đi xuống cánh đồng dưới chân núi. Ngôi chùa ấy do các vua nhà Lý dựng; cánh đồng ấy là nơi vua nhà Tiền Lê đã cày ruộng tịch điền. Hai triều đại cách nhau vài chục năm, để lại dấu ấn ở hai độ cao khác nhau của cùng một ngọn núi, và đám rước biến khoảng cách ấy thành một hành trình đi bộ.

Tầng dưới: ruộng tịch điền của nhà Tiền Lê

Dấu ấn sớm nhất được sử chép ở núi Đọi thuộc về vua Lê Đại Hành. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, được một hũ nhỏ vàng; lại cày ở núi Bàn Hải được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên ruộng Kim Ngân. Đó là lễ tịch điền đầu tiên mà sử sách Việt Nam ghi lại.

Dấu ấn của nhà Tiền Lê ở đây vì thế gắn với mặt đất, với ruộng và cày, với nghề nông. Nó cũng gắn với người dân: theo truyền thuyết của làng Đọi Tam, chính dịp vua về cày là lúc hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm chiếc trống lớn đầu tiên để đón vua. Sử chép việc cày; còn chiếc trống là lời kể của làng, chưa được sử xác nhận.

Tầng trên: ngôi chùa của nhà Lý

Hơn sáu thập kỷ sau, đến lượt nhà Lý để lại dấu ấn, lần này trên đỉnh núi. Theo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, chùa trên núi Đọi được dựng năm 1054 dưới thời vua Lý Thánh Tông, có sự góp mặt của Nguyên phi Ỷ Lan; Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết việc xây kéo dài tới năm 1058, ban đầu quy mô còn nhỏ.

Đến năm 1118, vua Lý Nhân Tông cho xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh mười ba tầng và mở rộng chùa. Theo văn bia, tháp hoàn thành vào mùa thu năm 1121, cùng năm dựng tấm bia do triều đình chỉ đạo; tháng 3 năm Nhâm Dần (1122), vua mở hội khánh thành. Báo Văn hoá cho biết thời Lý chùa được xếp vào hàng "đại danh lam", đồng thời là hành cung và một trung tâm Phật giáo lớn.

Nếu dấu ấn nhà Tiền Lê là một hành động, một mùa cày, thì dấu ấn nhà Lý là công trình: chùa, tháp, bia, những thứ được làm ra để đứng lâu dài. Tấm bia Sùng Thiện Diên Linh nay là bảo vật quốc gia, và là một nguồn tư liệu quan trọng về chùa thời ấy.

Hai triều đại, hai cách đánh dấu một ngọn núi

Đặt hai tầng ấy cạnh nhau, ta thấy núi Đọi được hai triều đại "dùng" theo hai cách khác nhau. Với vua Lê Đại Hành, núi Đọi là nơi bày tỏ sự coi trọng nghề nông bằng việc tự mình xuống ruộng. Với các vua Lý, núi Đọi là nơi dựng một cơ sở Phật giáo và một hành cung, gắn với đời sống tôn giáo của triều đình. Một bên hướng về đồng ruộng, một bên hướng về chùa tháp.

Đây là cách chúng tôi đọc các sự kiện, không phải nhận định của một nhà sử học cụ thể. Các tư liệu hiện có không cho biết các vua Lý khi chọn núi Đọi để dựng chùa có nghĩ tới việc vua Lê Đại Hành từng cày ruộng ở đây hay không, nên chúng tôi không nối hai sự kiện bằng quan hệ nhân quả.

Lễ hội hôm nay nối hai tầng lại

Mối liên hệ rõ nhất giữa hai triều đại ở Đọi Sơn là do người đời sau tạo ra. Từ năm 2009, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn được khôi phục sau gần một trăm năm gián đoạn, tổ chức vào mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng. Theo mô tả trên Wikipedia, bài vị vua Lê Đại Hành được rước từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi, nhập với đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam, rồi một bậc cao niên làm lễ đón vua và cày những luống đầu.

Nghĩa là, ông vua nhà Tiền Lê được "thỉnh" từ ngôi chùa nhà Lý để xuống lại thửa ruộng của chính mình. Trong đám rước còn có tổ nghề trống, những người mà truyền thuyết kể đã đánh trống đón ông. Ba lớp thời gian, gồm thế kỷ X, thế kỷ XI–XII và hôm nay, cùng đi trên một con đường xuống núi.

Đến Đọi Sơn để thấy cả hai

Với người muốn tìm hiểu lịch sử, Đọi Sơn là nơi hiếm hoi có thể đứng ở một chỗ mà nhìn thấy dấu vết của hai triều đại kế tiếp nhau: lên núi để xem chùa và bia thời Lý, xuống đồng để hình dung buổi cày năm 987. Nếu đến vào đầu tháng Giêng, bạn sẽ thấy hai tầng ấy được nối lại bằng đám rước, với tiếng trống của làng Đọi Tam đi cùng. Về riêng vua Lê Đại Hành và những gì Đọi Sơn còn nhớ về ông, mời đọc bài Lê Đại Hành và Đọi Sơn.