Đình Đọi Tam — nơi thờ hai cụ tổ nghề trống

Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, đình thờ một vị thành hoàng, còn tổ nghề nếu có thì được thờ ở một miếu hay nhà thờ họ riêng. Đọi Tam là trường hợp mà hai vai trò ấy nhập làm một: hai người được làng tôn làm tổ nghề trống, anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, cũng chính là thành hoàng làng. Vì thế, đình Đọi Tam không chỉ là nơi hội họp, tế lễ chung của làng, mà còn là nơi người thợ trống tìm về để nhớ ai đã truyền nghề cho mình.

Thành hoàng cũng là tổ nghề

VTV và Giáo dục Thời đại đều ghi rằng hai cụ tổ được tôn là Trạng Sấm và thờ làm thành hoàng làng. Việc một làng chọn chính người khai nghề làm thần bảo hộ cho thấy nghề trống quan trọng tới mức nào đối với Đọi Tam. Thờ thành hoàng là thờ người che chở cho cả cộng đồng; khi thành hoàng là ông tổ nghề, nghề và làng gần như đồng nhất với nhau.

Truyền thuyết về hai cụ, về chiếc trống làm từ cây mít trong vườn và da trâu để đón vua Lê Đại Hành, đã được kể ở bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản. Bài này tập trung vào nơi thờ và những sinh hoạt diễn ra quanh đó.

Một di tích được xếp hạng

Theo Giáo dục Thời đại, đình Đọi Tam đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia. Chúng tôi chưa tìm được văn bản xếp hạng gốc nên chưa thể nêu năm hay số quyết định; khi có văn bản, chúng tôi sẽ bổ sung.

Các tư liệu hiện có cũng chưa mô tả kiến trúc đình: niên đại dựng, số gian, các mảng chạm khắc hay hoành phi câu đối. Chúng tôi chủ ý không đoán những chi tiết đó. Người muốn tìm hiểu kỹ nên đến tận nơi, và nếu có thể, hỏi các cụ trong ban khánh tiết của làng, những người nắm rõ nhất về đình.

Cũng theo Giáo dục Thời đại, mộ thờ hai cụ nằm sát chân núi Đọi. Như vậy, việc tưởng nhớ tổ nghề ở Đọi Tam gắn với ít nhất hai địa điểm: đình trong làng và khu mộ dưới chân núi.

Đình trong nhịp sống của làng nghề

Ngày hội làng và giỗ tổ

Nghề trống khiến nhiều người thợ phải rời làng: theo Giáo dục Thời đại, thợ Đọi Tam đi làm ở khắp nơi. Nhưng cũng báo ấy ghi nhận rằng dù đi làm ở đâu, thợ Đọi Tam vẫn về làng vào dịp hội làng và giỗ tổ. Đó là những ngày đình đông người nhất, khi những người cùng nghề gặp lại nhau trước bàn thờ của người đã dạy nghề cho cha ông họ.

Tiếng trống trong ngày hội

Theo Báo Văn hoá, đội trống của làng biểu diễn trong hội ngày mùng 6 tháng Giêng, và làng có cả một đội trống nữ. Với một làng mà nghề làm trống vốn được truyền theo dòng nam, hình ảnh các bà, các chị đứng trước mặt trống trong ngày hội là một nét đáng chú ý. Đánh trống và làm trống là hai việc khác nhau, và hội làng là dịp để cả cộng đồng, không phân biệt, cùng góp tiếng trống.

Từ đình làng ra ruộng tịch điền

Đầu xuân hằng năm, từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, Đọi Sơn mở lễ hội Tịch Điền tưởng nhớ việc vua Lê Đại Hành cày ruộng dưới chân núi Đọi. Theo mô tả trên Wikipedia, đoàn rước bài vị nhà vua từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi, rồi nhập với đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam. Nói cách khác, vào dịp này, hai cụ được thờ ở đình cũng "ra hội" cùng làng, đi bên cạnh bài vị ông vua mà truyền thuyết kể rằng các cụ đã đánh trống đón.

Chi tiết đó cho thấy đình Đọi Tam không đứng riêng lẻ. Nó là một mắt xích trong cả hệ thống nghi lễ của vùng núi Đọi, nơi sử liệu về lễ tịch điền năm 987 và truyền thuyết về tổ nghề trống được nối với nhau bằng một đám rước.

Khi đến thăm

Đình là nơi thờ tự đang được cộng đồng sử dụng, nên khách đến thăm nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh khu vực thờ. Dịp đẹp nhất để thấy đình "sống" là những ngày đầu tháng Giêng, khi hội làng và lễ Tịch Điền nối tiếp nhau. Nếu muốn hiểu vì sao hai người thợ được gọi bằng danh xưng Trạng, bạn có thể đọc thêm bài Vì sao tổ nghề được gọi là Trạng Sấm, và xem những chiếc trống đình mà làng vẫn làm cho các nơi thờ tự.