Bia Sùng Thiện Diên Linh — tấm bia của triều đình thời Lý

Phần lớn những tấm bia thời Lý còn lại đến nay được dựng bởi một vị quan, một nhà sư hay dân một làng muốn ghi lại việc công đức. Tấm bia trên núi Đọi thì khác: theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đây là bia của triều đình, do chính nhà vua chỉ đạo dựng. Chính tư cách người dựng ấy làm nên vị trí riêng của bia Sùng Thiện Diên Linh.

Một tấm bia để ghi công trình của vua

Bia dựng năm 1121, cùng năm bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh trên núi Đọi hoàn thành. Tên bia lấy theo tên tháp. Công trình do vua Lý Nhân Tông khởi xây từ năm 1118, và tấm bia ra đời để ghi lại việc ấy dưới danh nghĩa triều đình.

Ở thời Lý, việc dựng bia thường gắn với một ngôi chùa, một công trình được trùng tu, hoặc một người có công. Người đứng ra dựng là chủ thể của công đức. Khi chủ thể là nhà vua, tấm bia mang tính chất một văn bản nhà nước: người soạn văn là quan lớn trong triều, chữ trên trán bia do vua viết. Đó là điều Tạp chí Nghiên cứu Phật học nhấn mạnh khi phân biệt tấm bia này với các bia thời Lý khác.

Những con số trên tấm bia

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, các thông số của bia như sau:

• Cao 2,88m, rộng 1,40m.
• Mặt trước khắc 4.257 chữ Hán.
• Văn bia do Hình bộ thượng thư Nguyễn Công Bật soạn.
• Trán bia do vua ngự đề.

Nguồn này cũng có ghi độ dày của bia, nhưng con số được in rõ ràng là lỗi đánh máy, nên chúng tôi không nêu ở đây. Với một tấm bia gần ba mét chiều cao, phủ kín hơn bốn nghìn chữ, người đứng trước nó dễ hình dung khối lượng công việc của người khắc đá thời ấy, dù tư liệu không cho biết tên họ.

Bị đánh đổ, rồi được khắc thêm

Tấm bia không đứng yên suốt hơn chín thế kỷ. Thời thuộc Minh (1407–1427), chùa và tháp trên núi Đọi bị phá, bia bị đánh đổ. Năm Quang Thuận thứ 8 (1467), vua Lê Thánh Tông phong núi Đọi là "Nam thiên đệ tam động", và tấm bia có thêm một lớp lịch sử: nhà vua đề thơ ở mặt sau bia. Tư liệu chúng tôi có không ghi bia được dựng lại vào lúc nào sau khi bị đánh đổ.

Như vậy, một tấm bia mang hai lớp chữ của hai triều đại cách nhau gần ba thế kỷ rưỡi — mặt trước là văn của triều Lý, mặt sau là thơ của triều Lê. Đáng tiếc, chúng tôi chưa tìm được bản toàn văn hay bản dịch có nguồn tin cậy của bài thơ mặt sau, nên không trích dẫn ở đây. Việc phong danh năm 1467 sẽ được kể trong một bài riêng.

Bảo vật quốc gia

Theo trang giới thiệu du lịch alltours, bia Sùng Thiện Diên Linh được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013. Cũng theo nguồn này, bệ bia không phải hình rùa như thường thấy mà là hai đôi rồng nước đội bia — một chi tiết điêu khắc đáng có bài riêng.

Giá trị của bia không chỉ nằm ở hình thức. Đây còn là một tư liệu gốc: văn bia ghi thời điểm khởi công và hoàn thành bảo tháp theo niên hiệu nhà Lý, và khi Tạp chí Nghiên cứu Phật học kể lại mốc 1118–1121 của tháp, họ dẫn chính từ văn bia này.

Đọc bia như thế nào khi đến chùa

Với người không đọc được chữ Hán, đứng trước tấm bia vẫn có vài điều để nhìn: chiều cao của bia so với người đứng cạnh, mật độ chữ dày đặc ở mặt trước, phần trán bia nơi nhà vua đề chữ, và phần bệ đỡ bên dưới. Mặt sau là nơi Lê Thánh Tông đề thơ. Bối cảnh chung về ngôi chùa có trong bài Chùa Long Đọi Sơn — nghìn năm trên đỉnh núi Đọi.

Làng Đọi Tam dưới chân núi vẫn làm trống cho các đình chùa khắp nơi; ai quan tâm có thể xem thêm trống đình chùa.