Tháp Sùng Thiện Diên Linh — bảo tháp thời Lý dựng từ 1118 đến 1121

Có những công trình chỉ còn tồn tại trong chữ. Bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh trên núi Đọi là một trường hợp như thế: chúng ta biết nó được khởi công năm nào, xong vào mùa nào, cao bao nhiêu tầng và được khánh thành ra sao — nhưng phần lớn những hiểu biết ấy đến từ tấm bia dựng bên cạnh nó, chứ không phải từ chính ngọn tháp.

Bốn năm xây tháp theo lời văn bia

Theo Báo Văn hoá và Tạp chí Nghiên cứu Phật học, năm 1118 vua Lý Nhân Tông cho xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh mười ba tầng trên núi Đọi, đồng thời mở rộng ngôi chùa có từ thời Lý Thánh Tông.

Tạp chí Nghiên cứu Phật học dẫn văn bia để xác định khung thời gian chính xác hơn: tháp được xây từ năm Hội Tường Đại Khánh thứ 9, tức 1118, tới mùa thu năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 3, tức 1121. Cả hai đều là niên hiệu dưới triều Lý Nhân Tông; tư liệu cổ ghi năm theo niên hiệu, nên muốn đối chiếu, người đọc hôm nay phải quy đổi sang năm dương lịch như trên.

Đến tháng 3 năm Nhâm Dần, tức 1122, nhà vua mở hội khánh thành. Như vậy từ lúc khởi công tới ngày khánh thành là khoảng bốn năm, và việc chính nhà vua mở hội khánh thành cho thấy đây là công trình của triều đình chứ không phải của một ngôi chùa làng.

Vì sao lại xây tháp vào lúc ấy

Văn bia, theo phần tóm lược trên Wikipedia tiếng Anh về các văn khắc cổ ở Việt Nam, ghi rằng vua Lý Nhân Tông xây chùa Đọi sau khi mẹ là Nguyên phi Ỷ Lan mất năm 1117. Đặt cạnh mốc khởi công 1118, chi tiết này gợi ý công trình mang ý nghĩa tưởng niệm. Tuy nhiên đây là thông tin từ một nguồn tóm lược, chưa phải bản dịch toàn văn, nên chúng tôi chỉ nêu như một gợi ý từ văn bia, không diễn giải thêm.

Tên tháp, "Sùng Thiện Diên Linh", nếu hiểu theo nghĩa từng chữ Hán thường gặp, mang ý tôn sùng điều thiện và kéo dài phúc linh. Đó là cách đặt tên quen thuộc của các công trình Phật giáo do hoàng gia bảo trợ. Tư liệu chúng tôi có không giải thích riêng ý nghĩa cái tên này, nên phần diễn nghĩa trên chỉ để người đọc dễ hình dung.

Tháp trong một ngôi chùa kiêm hành cung

Bảo tháp không đứng một mình. Theo Báo Văn hoá, thời Lý chùa trên núi Đọi được xếp vào hàng "đại danh lam", kiêm hành cung của vua và là một trung tâm Phật giáo lớn. Một ngọn tháp mười ba tầng trên đỉnh núi sót giữa đồng bằng hẳn là thứ nhìn thấy được từ xa — đây là suy đoán từ địa thế, không phải điều tư liệu mô tả.

Cùng năm tháp xong, năm 1121, triều đình dựng tấm bia Sùng Thiện Diên Linh để ghi lại công trình. Chuyện về tấm bia — từ người soạn văn tới số chữ khắc trên mặt đá — đã được kể trong bài Bia Sùng Thiện Diên Linh — tấm bia của triều đình thời Lý.

Ngọn tháp đã mất

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa và tháp đứng vững hơn ba trăm năm. Đến thời thuộc Minh (1407–1427), chùa tháp bị phá, bia bị đánh đổ. Những lần trùng tu sau đó dưới thời Mạc và thời Nguyễn được ghi cho ngôi chùa; tư liệu chúng tôi có không nói tới việc dựng lại bảo tháp mười ba tầng.

Vì thế có nhiều câu hỏi mà hiện chúng tôi chưa trả lời được: tháp xây bằng vật liệu gì, cao bao nhiêu mét, đứng ở vị trí nào trên đỉnh núi, và có dấu vết nền móng nào còn lại hay không. Chúng tôi không đoán những điều đó. Nếu sau này có tài liệu khảo cổ hoặc bản dịch văn bia đầy đủ, bài viết sẽ được bổ sung.

Điều còn lại

Điều còn lại chắc chắn nhất là tấm bia mang tên tháp, nay là Bảo vật quốc gia, cùng những dòng văn ghi rõ ngày tháng khởi công và hoàn thành. Ngọn tháp bị phá từ thế kỷ XV, nhưng nhờ tấm bia, người đời sau vẫn biết nó được xây xong vào mùa thu năm nào. Bức tranh chung về ngôi chùa có trong bài Chùa Long Đọi Sơn — nghìn năm trên đỉnh núi Đọi.