Văn bia Sùng Thiện Diên Linh và người soạn — Hình bộ thượng thư Nguyễn Công Bật

Một tấm bia có hai tác giả: người khắc chữ vào đá, và người viết ra những chữ ấy. Với bia Sùng Thiện Diên Linh trên núi Đọi, tên người khắc không còn, nhưng tên người soạn văn thì được ghi lại. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, văn bia do Hình bộ thượng thư Nguyễn Công Bật soạn. Bài này đi tìm hai điều: người soạn là ai theo những gì tư liệu cho biết, và bài văn của ông lưu giữ những gì.

Một cái tên, một chức danh

Cần nói ngay từ đầu: ngoài tên và chức danh, chúng tôi chưa tìm được nguồn đáng tin nào ghi tiểu sử của Nguyễn Công Bật — năm sinh, quê quán, đường hoạn lộ hay các tác phẩm khác. Vì vậy bài này không dựng chân dung ông. Những gì chắc chắn chỉ là: ông giữ chức Hình bộ thượng thư, và ông là người được giao soạn văn cho tấm bia của triều đình dựng năm 1121.

Chức danh ấy tự nó đã nói lên điều gì đó. Thượng thư là người đứng đầu một bộ trong triều; bộ Hình là bộ coi việc hình luật. Việc một quan đầu bộ được giao soạn văn bia cho thấy công trình trên núi Đọi được triều đình coi trọng đến mức nào. Điều này cũng khớp với nhận định của Tạp chí Nghiên cứu Phật học rằng đây là bia của triều đình, do vua chỉ đạo, khác với các bia thời Lý do quan, sư hay dân dựng.

Một quan coi việc hình luật lại viết văn bia cho chùa có vẻ lạ với người hôm nay. Nhưng ở các triều đại xưa, văn chương chữ Hán là năng lực chung của tầng lớp quan lại; việc soạn văn bia có thể được giao cho người giỏi văn, không nhất thiết theo chuyên trách của bộ mình. Đó là một cách hiểu từ bối cảnh chung, không phải điều tư liệu nói riêng về Nguyễn Công Bật.

Bài văn dài 4.257 chữ

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, mặt trước tấm bia khắc 4.257 chữ Hán, trên một mặt đá cao 2,88m, rộng 1,40m. Trán bia do vua ngự đề — nghĩa là trên cùng một mặt bia có chữ của vua ở phần trán và văn của vị thượng thư ở phần thân.

Với độ dài như vậy, đây không phải một dòng ghi công ngắn gọn mà là một bài văn có bố cục. Chúng tôi chưa có bản dịch toàn văn từ một nguồn đáng tin, nên không trích hay tóm tắt toàn bộ nội dung. Tuy nhiên, qua các nguồn dẫn lại, có thể biết ít nhất vài thông tin mà bài văn lưu giữ.

Bài văn cho ta biết gì

• Mốc thời gian của bảo tháp. Tạp chí Nghiên cứu Phật học dẫn văn bia cho biết tháp được xây từ năm Hội Tường Đại Khánh thứ 9 (1118) tới mùa thu năm Thiên Phù Duệ Vũ thứ 3 (1121). Nhờ văn bia mà người đời sau biết được thời điểm hoàn thành tới từng mùa.
• Bối cảnh dựng chùa. Theo phần tóm lược trên Wikipedia tiếng Anh về các văn khắc cổ ở Việt Nam, văn bia ghi rằng vua Lý Nhân Tông xây chùa Đọi sau khi mẹ là Ỷ Lan mất năm 1117. Đây là thông tin từ một bản tóm lược, chúng tôi nêu kèm xuất xứ.
• Tên của công trình. Chính cái tên "Sùng Thiện Diên Linh" của tháp và bia đến với chúng ta qua văn khắc này.

Ba điểm nghe có vẻ khô, nhưng chúng là xương sống của mọi bài viết về chùa Đọi thời Lý. Khi bảo tháp đã bị phá trong thời thuộc Minh, những dòng chữ của Nguyễn Công Bật là nguồn chính còn lại để biết về công trình ấy.

Khi chữ sống lâu hơn công trình

Tấm bia cũng không bình yên: thời thuộc Minh nó bị đánh đổ. Năm 1467, vua Lê Thánh Tông đề thơ ở mặt sau. Nay bia là Bảo vật quốc gia (theo alltours, công nhận năm 2013), được đặt trên bệ có hai đôi rồng nước đội bia mà chúng tôi đã viết trong bài Rồng nước đội bia thay rùa ở chùa Đọi. Những thông số khác của tấm bia có trong bài Bia Sùng Thiện Diên Linh.

Người soạn văn có lẽ không hình dung được rằng bảo tháp được ghi trong bài văn của mình sẽ mất, còn bài văn của ông thì ở lại hơn chín trăm năm. Nếu sau này tìm được bản dịch đầy đủ và tư liệu đáng tin về tiểu sử Nguyễn Công Bật, chúng tôi sẽ bổ sung vào bài.