Chùa Đọi thời thuộc Minh và những lần trùng tu
Đứng vững hơn ba trăm năm rồi bị phá thời thuộc Minh, chùa trên núi Đọi được dựng lại qua các đời Lê, Mạc, Nguyễn, lại mất năm 1947 và hồi sinh từ 1957. Hành trình đổ và dựng của một ngôi chùa thời Lý.
Ngôi chùa trên núi Đọi hôm nay không phải ngôi chùa vua Lý Nhân Tông khánh thành năm 1122. Giữa hai thời điểm ấy là hơn chín trăm năm với ít nhất hai lần chùa bị phá và nhiều lần được dựng lại. Bài này không kể lại thời hoàng kim của chùa dưới triều Lý, mà đi theo phần sau của câu chuyện: những lần mất và những lần trùng tu, theo các mốc mà Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi lại.
Hơn ba trăm năm đứng vững
Sau khi bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh hoàn thành năm 1121 và được khánh thành năm 1122, chùa và tháp trên núi Đọi, theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đứng vững hơn ba trăm năm. Quãng thời gian ấy trải qua hết triều Lý, sang triều Trần và Hồ. Tư liệu chúng tôi có không ghi lại sửa chữa hay biến cố nào của chùa trong suốt thời gian này — nghĩa là chúng tôi không biết, chứ không có nghĩa là không có gì xảy ra.
1407–1427: chùa tháp bị phá, bia bị đánh đổ
Biến cố lớn đầu tiên được ghi lại là thời thuộc Minh. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học và trang giới thiệu của alltours, trong khoảng 1407–1427, chùa và tháp trên núi Đọi bị phá, tấm bia Sùng Thiện Diên Linh bị đánh đổ.
Các nguồn không mô tả chi tiết sự tàn phá diễn ra thế nào, vào năm cụ thể nào trong hai mươi năm ấy, hay ai đã làm. Điều chắc chắn là bảo tháp mười ba tầng của nhà Lý không còn được nhắc tới như một công trình đứng vững sau giai đoạn này. Thứ sống sót đáng kể nhất là chính tấm bia: bị quật ngã nhưng không bị huỷ, và vẫn còn tới hôm nay như một Bảo vật quốc gia.
1467: núi Đọi được phong danh
Bốn mươi năm sau khi thời thuộc Minh kết thúc, núi Đọi lại được triều đình chú ý. Năm Quang Thuận thứ 8 (1467), vua Lê Thánh Tông phong núi là "Nam thiên đệ tam động" và đề thơ ở mặt sau tấm bia thời Lý. Một bài riêng về sự kiện này đã có trong loạt bài: Lê Thánh Tông và "Nam thiên đệ tam động".
Tư liệu không cho biết năm ấy chùa đã được dựng lại hay chưa. Nhưng việc nhà vua chọn khắc thơ lên chính tấm bia cũ của nhà Lý cho thấy tấm bia lúc đó vẫn được coi trọng — một hiện vật đủ giá trị để triều đại mới nối thêm tiếng nói của mình vào.
Thời Mạc và thời Nguyễn: những lần trùng tu
Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa được trùng tu dưới thời Mạc, vào năm 1591, và tiếp tục được trùng tu dưới thời Nguyễn. Đây là hai mốc trùng tu được nguồn này nêu đích danh.
Chúng tôi chưa có tư liệu về quy mô của những lần trùng tu ấy: chùa được dựng lại toàn bộ hay chỉ sửa chữa, ai đứng ra công đức, có văn bia nào ghi lại hay không. Các nguồn chúng tôi đọc chỉ ghi mốc thời gian, không mô tả công việc. Đó là một khoảng trống cần được lấp bằng khảo sát tại chỗ.
1947 và 1957: mất thêm một lần, rồi dựng lại
Lần tàn phá thứ hai được ghi lại xảy ra trong kháng chiến chống Pháp: năm 1947, chùa bị phá. Mười năm sau, từ năm 1957, chùa bắt đầu được khôi phục. Tạp chí Nghiên cứu Phật học không nêu cụ thể nguyên nhân hay mức độ của lần phá năm 1947, nên chúng tôi cũng không suy đoán.
Năm 1992, chùa Long Đọi Sơn được công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia. Chưa đầy nửa thế kỷ sau lần bị phá năm 1947, chùa trở lại vị trí một di tích được nhà nước ghi danh.
Điều gì còn lại qua những lần đổ và dựng
Xâu chuỗi các mốc trên, có thể thấy chùa Đọi là một di tích "nhiều lớp": nền là địa điểm và hiện vật thời Lý, bên trên là những lần dựng lại của các triều sau và của thế kỷ XX. Thứ xuyên suốt nhất qua mọi biến cố là tấm bia năm 1121 — từng bị đánh đổ, rồi được khắc thêm thơ, và nay là Bảo vật quốc gia. Tiếng trống làng Đọi Tam dưới chân núi cũng là một mạch nối khác: người làng vẫn giữ nghề, vẫn làm những chiếc trống đình chùa cho các nơi thờ tự.
