Chùa Long Đọi Sơn — nghìn năm trên đỉnh núi Đọi

Từ ruộng lúa quanh làng trống Đọi Tam nhìn lên, núi Đọi nổi lên một mình giữa đồng bằng, và trên đỉnh núi là ngôi chùa mà người làng gọi gọn là chùa Đọi. Tên đầy đủ của nó là chùa Long Đọi Sơn. Với người làm trống dưới chân núi, ngôi chùa này không chỉ là chỗ lễ Phật: nó là nơi khởi đầu đám rước trong lễ hội Tịch Điền hằng năm, và là nơi lưu giữ những hiện vật thời Lý hiếm hoi còn lại đến hôm nay.

Bài này là cái nhìn tổng quan. Những phần đáng nói riêng — tấm bia, bảo tháp, bệ rồng đội bia, các đời vua Lý, những lần chùa bị phá và dựng lại — sẽ được kể kỹ ở các bài sau trong cùng loạt.

Ngôi chùa ở đâu

Chùa nằm trên núi Đọi, thuộc địa phận tổ dân phố Đọi Tam, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình — vùng đất mà trước tháng 7 năm 2025 thuộc thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ. Làng trống Đọi Tam ở ngay dưới chân núi, nên đường lên chùa cũng là đường đi qua làng.

Quanh núi là đồng ruộng. Chính vì thế ngọn núi này từ rất sớm đã gắn với nghề nông: theo sử cũ, vua Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền ở núi Đọi vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, hơn sáu mươi năm trước khi chùa được dựng.

Từ một ngôi chùa nhỏ đến đại danh lam

Theo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, chùa do vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan chủ trì xây dựng năm 1054. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi việc xây kéo dài từ 1054 đến 1058 và lúc đầu quy mô còn nhỏ.

Bước ngoặt đến hơn nửa thế kỷ sau. Năm 1118, vua Lý Nhân Tông cho xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh mười ba tầng và mở rộng chùa. Theo văn bia, tháp hoàn thành vào mùa thu năm 1121; tháng 3 năm Nhâm Dần (1122) vua mở hội khánh thành. Cũng năm 1121, một tấm bia lớn được dựng để ghi lại công trình — tấm bia ấy còn đến ngày nay.

Báo Văn hoá cho biết dưới thời Lý chùa được xếp vào hàng "đại danh lam", đồng thời là hành cung của nhà vua và là một trung tâm Phật giáo lớn. Nói cách khác, vào thế kỷ XII, ngọn núi nhỏ giữa đồng này là một điểm đến của triều đình chứ không chỉ của dân quanh vùng.

Bị phá, rồi dựng lại

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa và tháp đứng vững hơn ba trăm năm. Đến thời thuộc Minh (1407–1427), chùa tháp bị phá và tấm bia bị đánh đổ. Năm 1467, vua Lê Thánh Tông phong núi Đọi là "Nam thiên đệ tam động" và đề thơ ở mặt sau tấm bia thời Lý.

Chùa còn được trùng tu dưới thời Mạc (năm 1591) và thời Nguyễn. Trong kháng chiến chống Pháp, năm 1947 chùa lại bị phá; từ năm 1957 bắt đầu được khôi phục. Năm 1992, chùa Long Đọi Sơn được công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia.

Nhìn lại cả chặng đường, ngôi chùa người ta đến thăm hôm nay là kết quả của nhiều lần dựng lại. Các tư liệu chúng tôi có không mô tả công trình kiến trúc thời Lý nào còn nguyên; những dấu vết thời Lý được nhắc tới đều là hiện vật. Vì thế giá trị lịch sử của chùa nằm nhiều ở các hiện vật ấy.

Những hiện vật đáng xem

• Bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121, là bia của triều đình do vua chỉ đạo. Mặt trước có 4.257 chữ Hán, văn bia do Hình bộ thượng thư Nguyễn Công Bật soạn, trán bia do vua ngự đề. Bia cao 2,88m, rộng 1,40m.
• Bệ bia hình rồng: theo giới thiệu của alltours, bia được đặt trên bệ có hai đôi rồng nước đội bia thay cho hình rùa quen thuộc.
• Sáu pho tượng Kim Cương thời Lý, theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học cũng là Bảo vật quốc gia, bên cạnh tấm bia được công nhận năm 2013.

Tư liệu chúng tôi có không ghi rõ các hiện vật này hiện được trưng bày ra sao, nên ai muốn xem tận mắt nên hỏi thăm tại chùa trước.

Chùa trong đời sống làng trống

Mỗi năm vào dịp lễ hội Tịch Điền đầu tháng Giêng, bài vị vua Lê Đại Hành được rước từ chùa Long Đọi Sơn xuống ruộng dưới chân núi, nhập với đám rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam. Tiếng trống của làng đi cùng đám rước ấy suốt dọc đường. Người đọc muốn xem chùa đặt trong dòng lịch sử chung của làng có thể đọc bài Dòng thời gian làng trống Đọi Tam.

Một số chi tiết về chùa vẫn chưa có nguồn chắc chắn, chẳng hạn toàn văn bài thơ Lê Thánh Tông đề ở mặt sau bia. Chúng tôi để ngỏ những chỗ đó thay vì kể theo trí nhớ. Còn với những ai quan tâm tới tiếng trống nơi cửa chùa, có thể tham khảo trống đình chùa của làng.