Đi tìm chiếc trống lớn nhất của làng Đọi Tam

Gõ tìm "trống lớn nhất" cùng tên làng Đọi Tam, người đọc sẽ gặp không chỉ một chiếc trống. Có bài báo gọi chiếc trống sấm làm cho Đại lễ nghìn năm Thăng Long năm 2010 là lớn nhất; có trang lại dành danh xưng ấy cho một chiếc trống đặt ở Quốc Tử Giám. Số đo các nguồn đưa ra cũng không hoàn toàn khớp nhau. Bài này không nhằm trao danh hiệu cho chiếc nào, mà đặt các nguồn cạnh nhau để thấy chúng nói gì, khớp ở đâu và lệch ở đâu.

Chiếc trống đầu tiên cũng là một chiếc trống lớn

Câu chuyện về trống cỡ lớn ở Đọi Tam bắt đầu từ truyền thuyết. Người làng kể rằng khi vua Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã hạ cây mít, mổ trâu, làm một chiếc trống lớn để đón vua, tiếng vang như sấm, và hai ông được tôn là Trạng Sấm. Việc vua về cày năm 987 có trong sử sách; chiếc trống đón vua là truyền thuyết, và truyền thuyết không ghi kích thước. Nhưng hình ảnh "trống lớn, tiếng như sấm" đã theo làng suốt từ đó. Chuyện hai cụ có ở bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.

Trống sấm năm 2010: điều các nguồn thống nhất

Chiếc trống được báo chí chú ý nhiều nhất là trống sấm làm cho Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Theo VOV, ngày 16 tháng 9 năm 2010, người làng Đọi Tam làm lễ rước chiếc trống này về Thủ đô. Trống do gia đình ông Phạm Chí Khang cùng hơn mười nghệ nhân, thợ giỏi trong làng thực hiện. Đây là những chi tiết được đưa tin ngay vào thời điểm diễn ra sự kiện, bởi một cơ quan báo chí nhà nước, nên chúng tôi coi là chắc chắn.

Chiếc trống sấm không phải đóng góp duy nhất của làng cho Đại lễ. Theo Làng nghề Việt, Đọi Tam góp gần 2.000 chiếc trống lớn nhỏ cho dịp này. Chiếc trống sấm vì vậy là chiếc nổi bật nhất trong một đợt làm trống lớn của cả làng. Câu chuyện của chính dịp ấy được kể trong bài Trống sấm và Đại lễ nghìn năm Thăng Long.

Chỗ các nguồn ghi lệch

Về kích thước của chiếc trống sấm, VOV và Làng nghề Việt đưa ra các con số không trùng nhau, cụ thể là ghi chiều cao khác nhau. Khoảng chênh không lớn, nhưng với một con số mà người ta hay trích dẫn như một kỷ lục, chênh lệch nào cũng đáng kể. Chúng tôi chưa có cách xác định nguồn nào đúng, nên trong bài này không nêu số đo. Người có thể trả lời chắc chắn nhất là gia đình ông Phạm Chí Khang, những người trực tiếp làm chiếc trống.

Chỗ lệch thứ hai nằm ở danh xưng "lớn nhất". Theo aseantraveller, có một chiếc trống của làng đặt ở Quốc Tử Giám, và trang này cũng nêu số đo của nó. Nguồn không cho biết chiếc trống ấy được làm năm nào. Cả chiếc trống ở Quốc Tử Giám lẫn chiếc trống sấm năm 2010 đều từng được các nguồn khác nhau gọi là chiếc trống lớn nhất cả nước.

Hai chiếc trống, hay một?

Đặt số liệu của hai nguồn cạnh nhau, chiếc trống ở Quốc Tử Giám có đường kính nhỏ hơn chiếc trống sấm năm 2010 theo số của VOV. Vì vậy nhiều khả năng đây là hai chiếc trống khác nhau, và danh xưng "lớn nhất" được dùng cho mỗi chiếc ở những thời điểm hoặc bối cảnh khác nhau. Đây là suy luận từ số liệu, chưa phải kết luận đã được xác nhận.

Còn câu hỏi chiếc trống nào lớn nhất cả nước thì chúng tôi không trả lời. Để nói một chiếc trống là lớn nhất cả nước, cần một phép so sánh với mọi chiếc trống cỡ lớn khác, của mọi làng nghề, và không nguồn nào chúng tôi có trong tay làm được việc đó. Điều có thể nói, theo VOV, là chiếc trống sấm năm 2010 là chiếc trống sấm lớn nhất từng được làm ở làng Đọi Tam mà báo chí ghi nhận.

Vì sao những chiếc trống lớn đáng được ghi chép cẩn thận

Một chiếc trống cỡ lớn không chỉ là chuyện kích thước. Nó đòi hỏi tấm da trâu đủ rộng và đủ tốt, nhiều thanh dăm gỗ mít dài và đều, và một lần bưng trống trên mặt da rộng hơn nhiều so với trống thường. Vì thế, mỗi chiếc trống như vậy là một dịp hiếm để thấy năng lực của cả làng. Theo VTV, trong danh sách các loại trống của làng có trống đại, bên cạnh trống đình chùa và trống hội.

Chính vì giá trị đó, chúng tôi cho rằng những chiếc trống này xứng đáng có một hồ sơ chính xác: ai làm, năm nào, kích thước bao nhiêu, nay đặt ở đâu. Khi có thông tin được xác nhận từ người trong cuộc, chúng tôi sẽ cập nhật bài này. Bạn đọc quan tâm đến dòng trống cỡ lớn có thể xem trang trống sấm.