Từ xã Đọi Sơn đến phường Tiên Sơn — làng trống qua những lần đổi tên

Một khách hàng cũ giữ tờ danh thiếp của thợ trống Đọi Tam từ chục năm trước sẽ thấy trên đó ghi "xã Đọi Sơn". Một người mới biết đến làng gần đây lại được chỉ đường tới "xã Tiên Sơn". Còn nếu tra bản đồ hôm nay, địa chỉ là tổ dân phố Đọi Tam, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Cả ba đều đúng, chỉ là đúng ở những thời điểm khác nhau. Bài viết này ghi lại những lần đổi tên ấy để người đọc không bối rối khi gặp các địa chỉ khác nhau trong sách báo.

Trước năm 2020: một thôn của xã Đọi Sơn

Trong một thời gian dài, Đọi Tam là một thôn của xã Đọi Sơn. Theo Wikipedia, xã này gồm các thôn Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Đọi Tín, Đọi Trung, Đọi Lĩnh và Sơn Hà, quây quần quanh ngọn núi Đọi. Về cấp trên, Đọi Sơn thuộc vùng Duy Tiên của tỉnh Hà Nam cũ.

Đây cũng là cái tên mà phần lớn sách báo viết về làng trống trước năm 2020 sử dụng, và là tên gắn liền với lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, với chùa Long Đọi Sơn trên núi. Về các thay đổi hành chính trước đó, chẳng hạn xã Đọi Sơn được lập từ bao giờ và thuộc tổng, phủ nào thời phong kiến, các tư liệu chúng tôi có chưa ghi rõ, nên xin để ngỏ.

Ngày 1 tháng 1 năm 2020: xã Tiên Sơn ra đời

Từ ngày 1 tháng 1 năm 2020, ba xã Đọi Sơn, Châu Sơn và Tiên Phong được nhập lại thành một xã mới mang tên Tiên Sơn, thuộc thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ. Tên Đọi Sơn từ đó không còn là tên một đơn vị hành chính, dù Đọi Tam và các thôn khác vẫn giữ nguyên tên thôn.

Với làng trống, thay đổi này chủ yếu nằm trên giấy tờ. Nghề vẫn ở chỗ cũ, dưới chân phía tây bắc núi Đọi; đình làng, mộ tổ và ruộng tịch điền vẫn ở chỗ cũ. Người trong vùng vẫn quen gọi theo tên thôn, còn tên xã mới dần xuất hiện trên biển hiệu, hoá đơn và các bài báo.

Ngày 1 tháng 7 năm 2025: phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình

Đợt sắp xếp lớn hơn diễn ra năm 2025, khi cả nước bỏ cấp huyện và hợp nhất nhiều tỉnh. Theo Wikipedia và danh sách đơn vị hành chính mới được Thư viện Pháp luật tổng hợp, từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 xã Tiên Sơn trở thành phường Tiên Sơn thuộc tỉnh Ninh Bình. Phường có chín tổ dân phố, và Đọi Tam là một trong số đó.

Như vậy chỉ trong khoảng năm năm rưỡi, Đọi Tam đi từ "thôn" sang "tổ dân phố", từ một xã mang tên ngọn núi sang một phường mang tên mới, và từ tỉnh này sang tỉnh khác. Đó là những thay đổi về cách quản lý, không phải về vị trí: làng không dịch chuyển một mét nào.

Lễ hội đầu tiên dưới tỉnh mới

Một dấu mốc dễ thấy của lần đổi tên gần nhất là lễ hội Tịch Điền. Theo Dân Việt và cổng thông tin phường Tiên Sơn, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn xuân Bính Ngọ 2026 là lần đầu tiên do tỉnh Ninh Bình tổ chức. Tên lễ hội vẫn giữ chữ "Đọi Sơn", như một cách giữ lại địa danh gắn với sự kiện vua Lê Đại Hành về cày ruộng ở núi Đọi mùa xuân năm Đinh Hợi 987.

Chi tiết đó cho thấy một điều thú vị: tên đơn vị hành chính có thể thay đổi theo từng đợt sắp xếp, nhưng những cái tên gắn với di tích, lễ hội và nghề truyền thống thì vẫn sống. Đọi Sơn không còn là tên xã, nhưng vẫn là tên của lễ hội, của chùa và của cả một vùng văn hoá.

Ghi địa chỉ thế nào cho đúng

Khi tìm đường, gửi hàng hay trích dẫn trong tài liệu, cách ghi đầy đủ hiện nay là: tổ dân phố Đọi Tam, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Nếu người nhận vẫn quen địa chỉ cũ, có thể ghi kèm "trước đây là xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ" để tránh nhầm lẫn. Còn khi đọc tư liệu cũ, gặp "xã Đọi Sơn" hay "xã Tiên Sơn" thì đều là nói về cùng một vùng đất dưới chân núi Đọi.

Để hiểu thêm về vị trí của Đọi Tam giữa các làng bên cạnh, bạn có thể đọc bài Đọi Tam giữa bảy thôn Đọi Sơn. Còn nếu đang tìm một chiếc trống từ làng, có thể đặt làm theo yêu cầu.