Trống sấm Đọi Tam về dự Đại lễ nghìn năm Thăng Long

Giữa tháng 9 năm 2010, khi Hà Nội đang chuẩn bị cho Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, ở một làng nhỏ dưới chân núi Đọi người ta làm một lễ rước. Thứ được rước đi không phải kiệu hay bài vị, mà là một chiếc trống. Đó là chuyến đi xa nhất, và có lẽ được nhiều người biết đến nhất, của một chiếc trống làng Đọi Tam trong thời gần đây.

Ngày rước trống

Theo VOV, ngày 16 tháng 9 năm 2010, người làng Đọi Tam làm lễ rước một chiếc trống sấm về Thủ đô để phục vụ Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Bài báo được đăng ngay trong dịp ấy, nên đây là nguồn gần sự kiện nhất mà chúng tôi có.

Việc một làng nghề làm lễ trước khi đưa sản phẩm đi không có gì lạ ở nông thôn Bắc Bộ. Với chiếc trống này thì càng dễ hiểu: nó không đi bán, mà đi dự một ngày lễ lớn của cả nước, mang theo tên làng.

Ai làm chiếc trống

VOV cho biết chiếc trống do gia đình ông Phạm Chí Khang cùng hơn mười nghệ nhân, thợ giỏi trong làng thực hiện. Ông Phạm Chí Khang, theo báo Lao động Thủ đô, là Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam.

Chi tiết "hơn mười nghệ nhân" đáng chú ý. Một chiếc trống cỡ thường có thể do một gia đình làm trọn, nhưng một chiếc trống dành cho dịp như thế cần nhiều người góp tay. Nó cho thấy chiếc trống sấm năm 2010 là việc chung của làng hơn là sản phẩm của riêng một xưởng. Chúng tôi không có tư liệu về việc ai phụ trách khâu nào, nên không kể thêm.

Không chỉ một chiếc trống

Chiếc trống sấm là hình ảnh nổi bật, nhưng không phải đóng góp duy nhất của làng cho Đại lễ. Theo trang Làng nghề Việt, Đọi Tam góp gần 2.000 chiếc trống lớn nhỏ cho dịp này. Con số ấy là của một nguồn duy nhất, nên chúng tôi dẫn kèm tên nguồn để người đọc tự cân nhắc.

Nếu con số đó gần đúng, nó cho thấy năm 2010 là một năm bận rộn hiếm có với làng. Trống cho các hoạt động mừng đại lễ cần đủ cỡ: trống lớn cho nghi lễ, trống nhỏ cho đội biểu diễn, trường học, phường hội. Một làng chuyên làm trống được nhắc đến trong dịp ấy cũng là điều tự nhiên.

Vì sao gọi là "trống sấm"

Tên "trống sấm" có một liên hệ rất gần với làng. Theo truyền thuyết của Đọi Tam, hai anh em tổ nghề Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm chiếc trống lớn đón vua Lê Đại Hành về cày tịch điền năm 987, tiếng trống vang như sấm, nên hai ông được tôn là Trạng Sấm. Câu chuyện ấy được kể kỹ trong bài Vì sao tổ nghề được gọi là Trạng Sấm.

Chúng tôi không có tư liệu nói người làm trống năm 2010 đặt tên trống theo tích tổ nghề. Nhưng với người Đọi Tam, chữ "sấm" gắn với trống từ ngày làng có nghề, và một chiếc trống mang tên ấy đi về kinh đô nghìn năm thì khó tránh được sự liên tưởng. Hơn nữa, núi Đọi từng là nơi triều Lý dựng chùa và tháp lớn, chính triều đại đã đặt kinh đô ở Thăng Long. Đó là cách nhìn của chúng tôi, không phải điều sử sách chép.

Những gì các nguồn còn ghi lệch

Bạn đọc có thể thắc mắc vì sao bài này không nêu kích thước hay cân nặng chiếc trống. Lý do là các nguồn chưa thống nhất: VOV và trang Làng nghề Việt ghi chiều cao khác nhau. Chúng tôi coi số liệu của VOV, báo đưa tin ngay lúc sự kiện diễn ra, là đáng tin hơn, nhưng vẫn muốn hỏi lại chính gia đình ông Phạm Chí Khang trước khi đưa con số vào bài.

Tương tự, nhiều trang viết gọi chiếc trống này bằng những danh hiệu so sánh với cả nước. Khi chưa đối chiếu được chiếc trống này với những chiếc trống cỡ lớn khác, chúng tôi chọn không dùng những cụm từ so sánh ấy. Một chiếc trống được cả làng rước đi dự đại lễ đã đủ để đáng kể lại, không cần thêm danh hiệu.

Sau năm 2010

Đại lễ đã qua hơn mười lăm năm, nhưng chuyến rước trống năm ấy vẫn được nhắc lại trong nhiều bài viết về làng. Với người ngoài, nó là bằng chứng dễ hình dung nhất cho câu "nghìn năm làm trống". Với người trong làng, đó là một lần tiếng trống quê mình được nghe ở giữa Thủ đô.

Nếu bạn muốn xem trống sấm hôm nay trông thế nào, có thể tham khảo trống sấm mà xưởng đang làm.