Đọi Tam giữa bảy thôn Đọi Sơn

Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam. Người lạ nghe ba cái tên đứng cạnh nhau rất dễ đoán rằng đây là ba xóm của cùng một làng trống, chỉ khác nhau số thứ tự. Thực tế không phải vậy. Trong các làng mang tên "Đọi" quanh núi Đọi, chỉ có Đọi Tam làm trống. Bài viết này đặt làng trống vào bức tranh chung của xã Đọi Sơn cũ, để thấy Đọi Tam vừa gắn bó với các làng bên cạnh, vừa có một con đường riêng.

Bảy thôn của một xã dưới chân núi

Theo Wikipedia, trước khi sáp nhập, xã Đọi Sơn gồm các thôn Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Đọi Tín, Đọi Trung, Đọi Lĩnh và Sơn Hà. Phần lớn các tên thôn đều mang chữ "Đọi", lấy từ tên ngọn núi đứng giữa vùng. Riêng Sơn Hà, nghĩa là núi và sông, cũng là một cái tên gợi tới cảnh quan nơi đây.

Các tư liệu chúng tôi có chưa ghi rõ các thôn này hình thành từ khi nào, vì sao được đặt theo thứ tự Nhất, Nhì, Tam, hay ranh giới giữa chúng thay đổi ra sao qua các thời kỳ. Đó là những câu hỏi cần đến địa bạ, hương ước hay gia phả của làng, và chúng tôi chưa tiếp cận được.

Ngọn núi làm điểm tựa chung

Điều nối bảy thôn lại với nhau trước hết là núi Đọi. Báo Ninh Bình coi núi Đọi cùng sông Châu là biểu tượng núi sông của vùng này, và câu ca dao "Núi Đọi ai đắp mà cao" vẫn được người địa phương nhắc như một lời tự giới thiệu. Trên đỉnh núi là chùa Long Đọi Sơn, dựng từ năm 1054 thời Lý, từng là một danh lam lớn kiêm hành cung của nhà vua.

Dưới chân núi là vùng ruộng gắn với một sự kiện được chính sử ghi lại: mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành về đây cày ruộng tịch điền. Như vậy, cả bảy thôn cùng chia nhau một không gian lịch sử chung, gồm ngọn núi có chùa cổ và cánh đồng nơi diễn ra lễ tịch điền đầu tiên mà sử sách nước ta chép lại.

Vị trí riêng của Đọi Tam

Giáo dục Thời đại cho biết làng Đọi Tam nằm ở chân phía tây bắc núi Đọi. Cũng theo báo này, mộ thờ hai cụ tổ nghề ở sát chân núi. Nói cách khác, làng trống không chỉ ở gần núi về mặt địa lý; nơi an nghỉ của người khai nghề cũng tựa vào núi.

Gần núi, gần ruộng tịch điền, nên không lạ khi truyền thuyết nghề trống của Đọi Tam được kể quanh chính sự kiện vua về cày: hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản làm trống đón vua. Câu chuyện ấy là của riêng Đọi Tam, nhưng bối cảnh của nó, tức ngọn núi và lễ tịch điền, thì cả vùng Đọi Sơn cùng chia sẻ.

Một thôn làm trống, các thôn khác thì không

Giáo dục Thời đại ghi rằng Đọi Nhất, Đọi Nhì không làm trống, và nghề này chỉ có ở Đọi Tam. Vì sao nghề không lan sang các làng sát bên, dù cùng tên Đọi và cùng sống dưới một ngọn núi? Tư liệu chưa trả lời trực tiếp câu hỏi này, nhưng có một chi tiết đáng đặt cạnh: theo Dân Việt và Kênh14, nghề trống Đọi Tam xưa chỉ truyền theo dòng nam trong làng, không truyền cho con gái, con rể hay người ngoài. Một lệ truyền nghề chặt chẽ như vậy có thể là một phần lý do khiến nghề ở yên trong một thôn suốt nhiều thế hệ. Đây là cách chúng tôi lý giải, chưa phải kết luận của các nhà nghiên cứu.

Sự khác biệt về nghề không làm Đọi Tam tách khỏi cộng đồng chung. Trong lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, tổ nghề trống được rước cùng thành hoàng và nhập với đoàn rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa trên núi xuống. Tiếng trống của một thôn trở thành tiếng trống mở hội cho cả vùng.

Từ thôn đến tổ dân phố

Bảy thôn ấy nay không còn nằm trong một xã mang tên Đọi Sơn. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2020, Đọi Sơn hợp với Châu Sơn và Tiên Phong thành xã Tiên Sơn; từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Tiên Sơn trở thành phường thuộc tỉnh Ninh Bình, và Đọi Tam là một trong chín tổ dân phố của phường. Những lần đổi tên này sẽ được kể kỹ hơn ở một bài riêng.

Dù tên đơn vị hành chính thay đổi, người trong vùng vẫn gọi nhau bằng tên thôn cũ, và khách tìm đến làng trống vẫn hỏi đường về "Đọi Tam dưới chân núi Đọi". Nếu muốn đi theo dòng thời gian của làng trống từ thế kỷ X đến nay, bạn có thể đọc bài dòng thời gian làng trống Đọi Tam; còn về hai người được coi là khai nghề, xem bài về hai cụ tổ.