Trình tự nghi lễ Tịch Điền Đọi Sơn — từ chùa trên núi xuống ruộng cày

Phần lễ của hội Tịch Điền bắt đầu không phải ở ruộng mà ở chùa trên núi Đọi, nơi đoàn rước khởi hành để đưa bài vị nhà vua xuống đồng. Cả buổi lễ có một hướng đi rõ ràng: từ trên núi xuống, từ nơi thờ tự ra đến ruộng. Hiểu hướng đi ấy là hiểu được cấu trúc của cả buổi lễ.

Bối cảnh: lễ hội ba ngày đầu xuân

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn được tổ chức hằng năm từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, kể từ khi khôi phục năm 2009. Các nguồn chúng tôi có mô tả các nghi thức chính, nhưng không ghi chi tiết nghi thức nào rơi vào ngày nào trong ba ngày ấy, và trình tự cụ thể có thể điều chỉnh theo từng năm. Vì vậy bài này trình bày các bước theo logic của buổi lễ như Wikipedia và Báo Pháp luật mô tả, không gắn từng bước với một giờ, một ngày cụ thể.

Bước một: rước trống và rước bài vị vua xuống núi

Theo các nguồn, phần lễ có nghi thức rước trống và rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi. Việc rước bài vị xuống mang ý nghĩa tượng trưng: nhà vua "về" ruộng tịch điền, giống như năm xưa ngài xuống cày ở núi này.

Đi cùng bài vị là trống. Ở một vùng có làng nghề trống ngay dưới chân núi, sự có mặt của trống trong đoàn rước không chỉ để tạo không khí. Nó nối với truyền thuyết của làng Đọi Tam về chiếc trống đón vua. Vai trò của tiếng trống được bàn riêng trong bài kế tiếp.

Bước hai: nhập đoàn với thành hoàng và tổ nghề

Khi xuống tới chân núi, đoàn rước bài vị vua nhập với đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam. Đây là chi tiết cho thấy lễ hội hôm nay không phải bản sao của một nghi lễ triều đình. Lễ tịch điền xưa là việc của nhà vua; còn ở Đọi Sơn hôm nay, nhà vua được đón bởi chính các vị thần của làng và vị tổ của nghề trống.

Với người Đọi Tam, hai cụ tổ nghề Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản cũng được thờ làm thành hoàng làng. Vì vậy, trong khoảnh khắc hai đoàn rước gặp nhau, câu chuyện truyền thuyết của làng — hai anh em làm trống đón vua — như được diễn lại bằng nghi thức. Về hai cụ tổ, bạn có thể đọc thêm bài Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản.

Bước ba: đón vua và cày những luống đầu

Đây là phần trung tâm. Một bậc cao niên làm lễ đón vua, rồi cày những luống đầu tiên trên ruộng tịch điền. Báo Kinh tế và Đô thị khi đưa tin lễ hội năm 2025 gọi đây là cảnh "tái hiện vua đi cày"; Giáo dục Thời đại thì mô tả không khí người dân "nô nức xem vua cày ruộng".

Chữ "tái hiện" quan trọng. Người cầm cày trong lễ hội không phải là vua, và cũng không đóng vai để thay thế lịch sử. Họ nhắc lại một hành động mà sử đã chép: mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi. Việc giao phần cày cho một người cao tuổi của địa phương cũng mang ý nghĩa riêng: người có tuổi, có uy tín trong cộng đồng thay mặt mọi người mở mùa.

Bước bốn: gieo hạt

Sau những luống cày đầu là phần gieo trồng. Theo các nguồn, người ta gieo đỗ xanh, lạc và lúa. Ba loại cây này đều quen thuộc với đồng ruộng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Việc gieo hạt khép lại phần lễ chính bằng một hình ảnh trọn vẹn: đất được cày, hạt được gieo, mùa màng bắt đầu.

Ý nghĩa của chuỗi hành động cày và gieo ấy — vì sao lễ hội lại chọn đúng những việc này để tái hiện — sẽ được bàn kỹ hơn trong bài về tinh thần trọng nông của lễ Tịch Điền.

Sau phần lễ

Khi phần lễ khép lại, phần hội bắt đầu với các cuộc thi và trò chơi. Theo Kinh tế và Đô thị, năm 2025 phần hội có hội vật Tịch Điền, hội thi giã bánh giầy truyền thống làng Đọi Tam và hội thi cày. Mỗi phần ấy có câu chuyện riêng và sẽ được kể trong các bài sau.

Nhìn lại cả buổi lễ, có thể thấy một trật tự rất rõ: từ núi xuống đồng, từ thần linh đến con người, từ nghi thức đến lao động. Đó là cách một cộng đồng nông nghiệp kể lại câu chuyện nghìn năm của mình bằng chính những việc họ làm hằng năm trên ruộng.