Làng trống dưới chân núi Đọi hôm nay

Từ đỉnh núi Đọi nhìn xuống phía tây bắc là làng Đọi Tam. Theo báo Giáo dục Thời đại, làng nằm đúng ở chân núi phía ấy, và trong các làng mang tên "Đọi" quanh núi, chỉ Đọi Tam làm trống, còn Đọi Nhất, Đọi Nhì thì không. Câu chuyện nghìn năm của làng đã được kể nhiều; bài này thử phác hoạ làng ở thời điểm hiện tại, chỉ bằng những gì báo chí và văn bản hành chính ghi lại.

Một cái tên mới trên giấy tờ

Người làng vẫn gọi mình là người Đọi Tam, nhưng trên giấy tờ, địa chỉ của làng đã đổi hai lần trong vòng chưa đầy sáu năm. Theo Wikipedia, từ ngày 1 tháng 1 năm 2020, xã Đọi Sơn nhập với Châu Sơn và Tiên Phong thành xã Tiên Sơn. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, xã Tiên Sơn trở thành phường Tiên Sơn thuộc tỉnh Ninh Bình, và Đọi Tam là một trong chín tổ dân phố của phường.

Với khách tìm đường về làng, điều này có nghĩa là một địa chỉ cũ như "xã Đọi Sơn" hay "thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ" vẫn chỉ cùng một nơi, chỉ là không còn trùng với tên gọi hành chính hiện hành. Quá trình đổi tên được kể chi tiết trong bài về Đọi Tam giữa bảy thôn Đọi Sơn.

Làng làm những loại trống nào

Theo VTV, Đọi Tam làm trống đại, trống đội, trống đình chùa, trống chèo, trống cơm, trống trường học, trống trung thu, trống hội và trống lân sư rồng. Danh sách này cho thấy làng không chỉ làm trống cho không gian tín ngưỡng như đình, chùa mà còn cho sân khấu, cho trường học, cho trẻ em dịp Trung thu và cho các đội lân. Một nghề vốn gắn với nghi lễ đã mở ra phục vụ nhiều nhu cầu của đời sống hiện đại.

Điều không đổi, theo những gì các bài báo mô tả, là khung kỹ thuật: da trâu, tang gỗ mít, ba công đoạn làm da, làm tang, bưng trống. Câu "da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều" vẫn được người làng nhắc như một nguyên tắc.

Người giữ nghề và cách làng tổ chức

Làng hiện có Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam. Theo Lao động Thủ đô, nghệ nhân Phạm Chí Khang là chủ tịch của hiệp hội này.

Bên cạnh tổ chức nghề nghiệp, những nếp cũ vẫn còn. Theo báo Giáo dục Thời đại, thợ làng đi làm ở nhiều nơi nhưng vẫn về làng vào dịp hội làng và giỗ tổ, nét văn hoá đã được nói trong bài Thợ trống đi khắp nơi, về làng dịp hội. Cũng theo bài báo này, đình làng thờ hai cụ tổ Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản là di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia.

Một năm của làng: mùa hội tháng Giêng

Nếu chọn một thời điểm để thấy làng trống sống động nhất, đó là đầu tháng Giêng. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn tổ chức hằng năm từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, trong đó tổ nghề trống được rước cùng thành hoàng. Theo Dân Việt, lễ hội xuân Bính Ngọ 2026 là lần đầu tiên do tỉnh Ninh Bình tổ chức sau khi hợp nhất tỉnh.

Được ghi danh, và những con số còn thiếu

Năm 2019, nghề làm trống Đọi Tam được đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Trước đó, làng đã được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2004. Các mốc này có bài riêng trong loạt bài sắp tới.

Có những điều người đọc có lẽ muốn biết mà chúng tôi chưa thể trả lời: làng hiện có bao nhiêu hộ, bao nhiêu xưởng làm trống, mỗi năm làm ra bao nhiêu chiếc. Các nguồn mà chúng tôi tìm được hoặc không ghi, hoặc ghi những con số không rõ thời điểm và phạm vi, có khi tính cho cả xã chứ không riêng làng. Thay vì chọn đại một con số, chúng tôi để trống phần này cho tới khi có số liệu đáng tin. Còn để thấy trống làng làm ra hôm nay trông thế nào, có thể xem các loại trống Đọi Tam.