Thợ trống đi khắp nơi, về làng dịp hội

Có một chi tiết nhỏ trong bài viết của báo Giáo dục Thời đại về làng Đọi Tam mà người ngoài dễ đọc lướt qua: thợ trống của làng đi làm ở khắp nơi, nhưng đến dịp hội làng và ngày giỗ tổ thì trở về. Chi tiết ấy nói nhiều hơn vẻ ngoài của nó. Nó cho thấy nghề trống ở đây không chỉ là một công việc kiếm sống mà còn là một mối ràng buộc với làng, với tổ nghề, đủ mạnh để kéo người ta về từ những nơi xa.

Một nghề không ngồi yên một chỗ

Trống là món đồ cồng kềnh, và những chiếc trống lớn cho đình, chùa, lễ hội không phải lúc nào cũng dễ vận chuyển. Báo chí không mô tả cụ thể thợ Đọi Tam đi làm ở đâu, làm những việc gì khi ở xa, hay đi theo mùa nào trong năm. Điều duy nhất bài báo ghi nhận là họ đi làm "khắp nơi". Chúng tôi giữ nguyên mức thông tin đó, không thêm địa danh hay câu chuyện cụ thể mà tư liệu không có.

Điều có thể nói thêm là việc đi xa không làm người thợ rời khỏi nghề của làng. Theo VTV, sản phẩm của làng rất đa dạng, từ trống đình chùa, trống hội đến trống trường học, trống lân sư rồng, nghĩa là người thợ Đọi Tam mang theo một vốn nghề đủ rộng để đáp ứng nhiều loại nhu cầu ở nhiều nơi.

Về làng để gặp tổ nghề

Lý do của chuyến trở về gắn với hai dịp: hội làng và giỗ tổ. Tổ nghề của Đọi Tam là hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, được tôn là Trạng Sấm và thờ làm thành hoàng làng. Theo báo Giáo dục Thời đại, đình Đọi Tam là nơi thờ hai cụ và đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia; mộ hai cụ nằm sát chân núi Đọi. Ngôi đình được giới thiệu kỹ hơn trong bài Đình Đọi Tam, nơi thờ hai cụ tổ nghề.

Với một làng nghề, việc tổ nghề đồng thời là thành hoàng làng tạo nên một sự trùng khớp đặc biệt: về làng dự hội cũng là về với người đã truyền nghề. Người thợ đi xa không chỉ trở về quê nhà mà trở về với gốc của chính cái nghề đang nuôi mình. Tư liệu báo chí chúng tôi có chưa ghi rõ ngày giỗ tổ cụ thể hằng năm, nên bài này không nêu ngày.

Lệ truyền nghề và sợi dây với làng

Sự gắn bó ấy cần đặt cạnh một lệ cũ của làng. Theo Dân Việt, nghề trống Đọi Tam truyền theo dòng nam, không truyền cho con gái, con rể hay người ngoài; người làng có câu "thà mất nghề còn hơn truyền cho con rể". Chuyện lệ truyền nghề có bài riêng: Tục truyền nghề không truyền con rể.

Có thể hiểu lệ ấy và việc thợ về làng dịp hội là hai mặt của cùng một ý thức: nghề là tài sản chung của làng, của dòng họ. Người thợ có thể đi bao xa tuỳ công việc, nhưng nghề vẫn thuộc về nơi nó sinh ra. Đây là cách diễn giải của chúng tôi dựa trên hai chi tiết báo chí ghi nhận, không phải lời giải thích của người làng được trích lại.

Tháng Giêng: mùa trống của làng

Đầu năm âm lịch là thời điểm làng đông vui nhất. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, được khôi phục từ năm 2009, diễn ra hằng năm từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng. Theo Wikipedia, trong nghi lễ rước, tổ nghề trống Đọi Tam được rước cùng thành hoàng, nhập với đoàn rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi.

Báo Văn hoá ghi nhận đội trống của làng biểu diễn trong hội mùng 6 tháng Giêng, và làng có cả đội trống nữ. Chi tiết đội trống nữ đáng chú ý khi đặt cạnh lệ không truyền nghề làm trống cho con gái: đánh trống trong hội và làm trống trong xưởng là hai việc khác nhau, và tư liệu hiện có không cho biết người làng nhìn nhận sự khác biệt đó thế nào. Chúng tôi chỉ ghi lại cả hai chi tiết như báo chí đã ghi.

Điều tư liệu còn để ngỏ

Bài viết này dựa trên một vài dòng ngắn trong các bài báo, nên có nhiều điều chưa thể kể: thợ Đọi Tam thường đi làm ở những vùng nào, số người đi xa nhiều hay ít, việc về làng dịp hội có quy ước gì trong họ, trong làng không. Những câu hỏi ấy cần được ghi lại từ chính người thợ, và chúng tôi mong có dịp bổ sung khi có tư liệu đáng tin.