Tiếng trống Đọi Tam trong lễ Tịch Điền — từ truyền thuyết đến đoàn rước

Trong nhiều lễ hội ở đồng bằng Bắc Bộ, tiếng trống là âm thanh mặc định: hội nào cũng có trống, đình nào cũng có trống. Nhưng ở lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, trống mang thêm một tầng nghĩa mà ít nơi có được. Người làm ra những chiếc trống ấy sống ngay dưới chân núi, và câu chuyện nghề của họ bắt đầu từ chính sự kiện mà lễ hội tái hiện.

Một truyền thuyết sinh ra cùng lễ cày

Người Đọi Tam kể rằng khi nghe tin vua Lê Đại Hành sắp về cày ruộng tịch điền, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã hạ cây mít trong vườn, mổ trâu lấy da, làm một chiếc trống lớn để đón vua. Tiếng trống vang như sấm. Hai ông được tôn là Trạng Sấm và được làng thờ làm thành hoàng. Câu chuyện này được VTV và nhiều nguồn khác chép lại, và nó là truyền thuyết — không nằm trong đoạn chính sử ghi việc vua cày ruộng.

Dù là truyền thuyết, nó cho thấy cách người làng tự định vị mình trong lịch sử: nghề trống không chỉ "có từ lâu", mà sinh ra để đón một sự kiện cụ thể, ở một nơi cụ thể. Mỗi lần lễ Tịch Điền diễn ra, người Đọi Tam như được nhắc lại lý do nghề của làng tồn tại. Vì sao danh hiệu Trạng Sấm gắn với hai cụ được bàn trong bài Vì sao tổ nghề được gọi là Trạng Sấm.

Trống trong đoàn rước

Theo Wikipedia, phần lễ có nghi thức rước trống cùng với rước bài vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi. Khi xuống tới chân núi, đoàn rước vua nhập với đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam.

Điều này có nghĩa là trong lễ hội, nghề trống hiện diện ở hai dạng. Một là chiếc trống thật, được rước đi và đánh lên. Hai là vị tổ của nghề, được rước như một vị thần của làng, đứng cạnh thành hoàng để đón nhà vua. Nghề thủ công của làng có chỗ ngay giữa nghi thức chính một cách rất tự nhiên, bởi ở đây, câu chuyện của nghề và câu chuyện của lễ là một.

Đội trống làng và đội trống nữ

Theo Báo Văn hoá, đội trống của làng biểu diễn trong hội mùng 6 tháng Giêng — rơi vào quãng mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng khi lễ hội Tịch Điền diễn ra — và làng có cả đội trống nữ.

Chi tiết đội trống nữ đáng để ý khi đặt cạnh tục truyền nghề của làng. Theo Dân Việt, nghề làm trống Đọi Tam xưa truyền theo dòng nam, không truyền cho con gái, con rể hay người ngoài. Làm trống và đánh trống là hai việc khác nhau, và việc phụ nữ trong làng đứng thành đội trống biểu diễn trong ngày hội cho thấy tiếng trống của làng không chỉ thuộc về những người cầm đục, căng da. Tư liệu chúng tôi có chưa ghi rõ đội trống nữ thành lập từ bao giờ hay biểu diễn những bài trống nào.

Về làng vì hội, vì tổ

Theo Giáo dục Thời đại, thợ trống Đọi Tam đi làm khắp nơi nhưng vẫn về làng vào dịp hội làng và giỗ tổ. Với những người quanh năm làm ăn xa, dịp tụ họp như thế càng có ý nghĩa. Trong ngày hội, người làng không chỉ xem lễ; họ đứng trong đoàn rước tổ nghề của chính mình.

Câu "đi khắp nơi nhưng về làng dịp hội" cũng giải thích vì sao tiếng trống ở lễ Tịch Điền có sức nặng riêng. Đó là tiếng trống do người trong nghề đánh, trên những chiếc trống do làng làm, trong ngày lễ gắn với khởi nguồn của nghề.

Nghe tiếng trống như thế nào

Với người đến dự hội lần đầu, có thể nghe tiếng trống như một phần không khí lễ hội và thế là đủ. Nhưng nếu biết câu chuyện phía sau, mỗi hồi trống trong đoàn rước sẽ gợi thêm một lớp: một truyền thuyết nghìn năm, một vị tổ được rước cùng thành hoàng, một cộng đồng thợ trở về. Những chiếc trống hội mà làng làm hôm nay vẫn có mặt trong những dịp như vậy — bạn có thể xem các mẫu trống hội để hình dung.