Ý nghĩa trọng nông của lễ Tịch Điền — vì sao người đứng đầu phải xuống ruộng

Một vị vua có cả triều đình, quân đội và kho lẫm, vậy mà vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987 lại tự mình xuống ruộng cầm cày. Không ai tin rằng vài đường cày của nhà vua làm thay đổi sản lượng lúa của cả nước. Vậy thì hành động ấy để làm gì? Câu trả lời nằm ở chữ "trọng nông" — coi nghề nông là gốc — và chính tinh thần ấy là thứ lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn hôm nay muốn giữ lại.

Một hành động mang tính biểu tượng

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng mùa xuân năm ấy, vua Lê Đại Hành "lần đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi". Sử không chép lời vua giải thích, nhưng bản thân hành động đã đủ rõ. Khi người đứng đầu đất nước bước xuống ruộng, ông gửi đi một thông điệp mà ai làm ruộng cũng hiểu: công việc của người nông dân là việc hệ trọng của quốc gia, đáng để nhà vua tự tay làm.

Có thể đọc hành động ấy theo hai chiều. Với triều đình, đó là lời nhắc về trách nhiệm: muốn nước yên thì dân phải no, muốn dân no thì phải lo cho ruộng đồng. Với người dân, đó là sự ghi nhận: giọt mồ hôi trên ruộng được đặt ngang hàng với những việc lớn của triều chính. Hai cách đọc này là diễn giải của chúng tôi, không phải lời của sử, nhưng chúng khớp với tinh thần chung mà lễ tịch điền mang theo.

Đầu xuân — mở mùa

Sử ghi lễ cày năm 987 vào mùa xuân. Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn ngày nay cũng diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng. Thời điểm không phải ngẫu nhiên. Với người làm nông ở đồng bằng Bắc Bộ, những ngày sau Tết là lúc chuẩn bị cho vụ mới. Làm lễ cày vào đúng lúc ấy là đánh dấu khởi đầu của một năm lao động, giống như người ta khai bút đầu năm hay mở hàng đầu xuân.

Người cầm cày hôm nay

Trong lễ hội ngày nay, theo Wikipedia và Báo Pháp luật, một bậc cao niên làm lễ đón vua và cày những luống đầu. Sự thay đổi này đáng suy nghĩ. Thời quân chủ, ý nghĩa trọng nông được thể hiện từ trên xuống: nhà vua làm gương cho dân. Ở lễ hội của cộng đồng hôm nay, người được trao đường cày đầu tiên là một người cao tuổi trong vùng — người đã trải qua nhiều mùa màng nhất. Tinh thần trọng nông vẫn còn, nhưng được nói bằng giọng của chính những người làm ruộng.

Trình tự đầy đủ của phần lễ, từ rước bài vị đến cày ruộng, đã được kể trong bài Trình tự nghi lễ Tịch Điền Đọi Sơn. Ở đây, chúng tôi chỉ dừng lại ở ý nghĩa của từng hành động.

Đỗ xanh, lạc, lúa

Sau những luống cày, người ta gieo đỗ xanh, lạc và lúa. Ba thứ hạt này nói lên điều gì? Lúa là cây chính của đồng bằng, là bữa cơm hằng ngày. Đỗ và lạc là những cây trồng quen thuộc bên cạnh lúa trên đồng ruộng nhiều vùng quê. Gieo cả ba là gieo cả một bức tranh nông nghiệp thu nhỏ, không chỉ một loại cây. Báo Pháp luật gọi đây là lễ hội mang "nét văn hoá đậm chất nông nghiệp", và có lẽ không chi tiết nào thể hiện điều đó rõ hơn những nắm hạt giống được rải xuống đất vừa cày.

Kim Ngân — của cải từ đất

Sử còn chép rằng khi cày ở núi Đọi, vua được một hũ nhỏ vàng, rồi cày ở núi Bàn Hải được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân. Dù hũ vàng hũ bạc là chuyện tình cờ hay mang màu sắc điềm lành, cái tên ruộng Kim Ngân để lại một hình ảnh dễ nhớ: vàng bạc đến từ ruộng đất. Với một xã hội nông nghiệp, đó là cách nói giản dị rằng ruộng đất chính là kho của cải lâu bền nhất.

Nghề nông và nghề thủ công cạnh nhau

Ở Đọi Sơn, tinh thần trọng nông còn có một điểm thú vị gắn với làng trống. Truyền thuyết của làng Đọi Tam kể rằng chiếc trống đón vua được làm từ cây mít trong vườn và da trâu. Cây mít của vườn nhà, con trâu của ruộng đồng — đều là những thứ của đời sống nhà nông. Nghề thủ công của làng, theo cách kể ấy, mọc lên từ chính nền nông nghiệp mà lễ Tịch Điền tôn vinh. Về chất liệu da trâu và tang mít, bạn có thể đọc bài Da trâu, tang mít.

Còn ý nghĩa gì khi đồng ruộng đã khác

Vùng Đọi Sơn hôm nay đã thành phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, và nhịp sống ở đây không còn thuần nông như xưa. Có người sẽ hỏi lễ cày ruộng còn ý nghĩa gì. Câu trả lời có lẽ là: lễ hội không đòi người ta quay lại cách làm ruộng của nghìn năm trước, mà nhắc rằng lương thực, đất đai và người làm ra hạt gạo vẫn là nền móng của mọi thứ khác. Một lời nhắc như thế, vào đầu mỗi năm, chưa bao giờ thừa.