Tục truyền nghề không truyền con rể ở làng trống Đọi Tam

Một người con rể có thể sống cả đời ở làng vợ, cày ruộng làng, góp giỗ, đi hội như bất cứ ai. Nhưng theo lệ cũ của Đọi Tam, có một thứ anh ta sẽ không được học: nghề làm trống. Người làng còn có hẳn một câu để nói về điều đó, được Dân Việt và Kênh14 dẫn lại: "thà mất nghề còn hơn truyền cho con rể". Câu nói nghe khắt khe, thậm chí lạ tai với người hôm nay, nhưng nó mở ra một góc nhìn thú vị về cách một làng nghề tự bảo vệ mình.

Lệ ấy nói gì

Theo các bài viết của Dân Việt và Kênh14, nghề trống Đọi Tam xưa được truyền theo dòng nam. Con trai trong nhà được cha, ông dạy nghề; còn con gái, con rể và người ngoài làng thì không. Câu "thà mất nghề còn hơn truyền cho con rể" diễn đạt tinh thần đó bằng cách đặt nó vào trường hợp gay gắt nhất: dù nghề có nguy cơ mai một, cũng không trao cho người không cùng huyết thống.

Các tư liệu chúng tôi có không ghi rõ lệ này được đặt ra từ khi nào, có được chép vào hương ước hay chỉ truyền miệng, và người vi phạm thì bị xử ra sao. Chúng tôi cũng không có số liệu nào cho biết lệ ấy ngày nay còn được giữ nghiêm đến đâu. Vì vậy, bài này chỉ bàn về ý nghĩa của nó, không mô tả chi tiết cách thực thi.

Vì sao con gái, con rể bị loại trừ

Trong xã hội làng xưa, con gái lấy chồng thường về nhà chồng, có khi ở làng khác. Dạy nghề cho con gái, theo cách nghĩ ấy, cũng là để nghề có thể theo chân cô ra khỏi làng. Con rể thì ngược lại: là người từ nơi khác đến, nếu học được nghề rồi một ngày đưa vợ con về quê mình, nghề sẽ đi theo. Loại trừ cả hai là cách khép kín đường đi của bí quyết.

Đây là cách giải thích thường gặp đối với tục giữ nghề ở nhiều làng nghề cổ, không riêng gì Đọi Tam, và chúng tôi đưa ra như một cách hiểu chứ không phải lời giải thích chính thức của làng. Dù vậy, nó khớp với một chi tiết có thật: theo Giáo dục Thời đại, trong các làng mang tên Đọi quanh núi, chỉ Đọi Tam làm trống, còn Đọi Nhất, Đọi Nhì sát bên thì không.

Nghề gắn với tổ, tổ gắn với làng

Lệ truyền nghề cũng cần được đặt cạnh cách Đọi Tam thờ tổ. Hai cụ Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, những người làng tin là đã làm ra chiếc trống đầu tiên, vừa là tổ nghề vừa là thành hoàng làng. Khi người khai nghề cũng là thần bảo hộ của cả cộng đồng, nghề không còn là tài sản riêng của từng nhà mà là di sản chung của làng, và giữ nghề trong làng là giữ lời với tổ.

Giáo dục Thời đại ghi rằng thợ Đọi Tam đi làm khắp nơi nhưng vẫn về làng dịp hội làng và giỗ tổ. Người thợ có thể mang tay nghề đi xa để kiếm sống, nhưng gốc của nghề, theo cách nhìn ấy, vẫn nằm ở làng và ở bàn thờ tổ.

Đánh trống và làm trống

Có một điểm dễ bị nhầm: lệ trên nói về việc truyền nghề làm trống, không phải chuyện ai được đánh trống. Theo Báo Văn hoá, trong hội làng mùng 6 tháng Giêng có đội trống của làng biểu diễn, và Đọi Tam có cả một đội trống nữ. Phụ nữ trong làng có mặt trước mặt trống trong ngày hội, dù các bài viết về lệ cũ cho biết con gái không được dạy làm trống.

Các nguồn chúng tôi có chưa cho biết phụ nữ Đọi Tam hiện nay tham gia vào những công đoạn sản xuất nào, nên chúng tôi không suy đoán thêm. Chỉ có thể nói rằng hình ảnh đội trống nữ cho thấy đời sống văn hoá của làng không hoàn toàn đóng khung theo những câu nói cũ.

Câu hỏi của hôm nay

Nghề làm trống Đọi Tam đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2019. Khi một nghề trở thành di sản chung của quốc gia, câu chuyện bảo tồn không còn chỉ là giữ bí quyết trong một dòng họ, mà còn là làm sao để có đủ người tiếp nối. Lệ cũ từng giúp nghề không tản mát suốt nhiều thế hệ; còn nó sẽ được điều chỉnh thế nào trước những đòi hỏi mới là câu chuyện của chính người Đọi Tam.

Chúng tôi kể lại lệ này không phải để khen hay chê. Nó là một phần thật của lịch sử làng nghề, giải thích vì sao tiếng trống Đọi Tam vẫn giữ được bản sắc riêng. Muốn biết thêm về nơi làng thờ hai cụ tổ, mời đọc bài Đình Đọi Tam; còn về những chiếc trống làng làm hôm nay, có thể xem tại trang sản phẩm trống.