Lý Thánh Tông, Ỷ Lan và hai lần dựng chùa Đọi
Chùa trên núi Đọi gắn với hai thế hệ nhà Lý — vua Lý Thánh Tông cùng Nguyên phi Ỷ Lan dựng chùa năm 1054, và người con Lý Nhân Tông mở rộng chùa sau khi mẹ mất.
Quanh những ngôi chùa cổ gắn với hoàng gia thường có giai thoại: vua dừng chân nơi nào, hoàng hậu cầu tự ở đâu, một giấc mộng báo điềm ra sao. Chúng tôi đã tìm, nhưng chưa thấy nguồn đáng tin nào chép một giai thoại riêng về Nguyên phi Ỷ Lan ở núi Đọi. Vì vậy bài này không kể chuyện truyền miệng. Thay vào đó, nó đi theo những gì tư liệu thực sự ghi: chùa Đọi gắn với hai thế hệ của cùng một gia đình hoàng tộc, cách nhau hơn sáu mươi năm.
Năm 1054: vua và Nguyên phi chủ trì dựng chùa
Theo Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, chùa trên núi Đọi do vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan chủ trì xây dựng năm 1054. Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết việc xây kéo dài từ 1054 đến 1058 và lúc ấy ngôi chùa còn có quy mô nhỏ.
Hai chi tiết này nên đọc cùng nhau. Danh nghĩa dựng chùa là của nhà vua và Nguyên phi, nhưng công trình buổi đầu không đồ sộ. Ngôi chùa thời Lý Thánh Tông vì thế giống một sự khởi đầu: nó đặt tên tuổi hoàng gia lên ngọn núi, còn phần lớn quy mô về sau sẽ do thế hệ kế tiếp tạo nên.
Tư liệu chúng tôi có không cho biết vì sao triều đình chọn núi Đọi, cũng không ghi Nguyên phi Ỷ Lan đã trực tiếp làm gì trong việc dựng chùa. Có thể nhắc lại một bối cảnh có sử liệu: hơn sáu mươi năm trước đó, vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành đã về cày tịch điền ở núi Đọi. Ngọn núi vì thế không xa lạ với các triều đình trước nhà Lý.
Năm 1117–1118: người con dựng lại cho lớn
Thế hệ thứ hai là vua Lý Nhân Tông, con của Ỷ Lan. Theo phần tóm lược văn bia Sùng Thiện Diên Linh trên Wikipedia tiếng Anh, văn bia ghi rằng Lý Nhân Tông xây chùa Đọi sau khi mẹ là Ỷ Lan mất năm 1117. Các nguồn trong nước cho biết năm 1118, nhà vua cho xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh mười ba tầng và mở rộng chùa.
Như vậy, mốc 1117 và 1118 nối tiếp nhau rất sát. Văn bia không phải lời kể đời sau mà là văn bản do triều đình cho khắc năm 1121, nên chi tiết này có giá trị hơn một giai thoại. Tuy vậy, vì chúng tôi đọc qua một bản tóm lược bằng tiếng Anh chứ chưa có bản dịch văn bia đầy đủ, chúng tôi không suy diễn thêm về động cơ hay cảm xúc của nhà vua.
Một chỗ các nguồn nói khác nhau
Người đọc kỹ sẽ thấy một điểm vênh: Bộ Văn hoá nói chùa được dựng năm 1054, còn bản tóm lược văn bia lại nói Lý Nhân Tông "xây chùa Đọi" sau năm 1117. Cách hiểu hợp lý nhất là hai nguồn nói về hai giai đoạn khác nhau — lần dựng đầu tiên quy mô nhỏ, và lần mở rộng lớn kèm bảo tháp. Tạp chí Nghiên cứu Phật học cũng mô tả theo hướng đó khi viết rằng năm 1118 nhà vua "mở rộng chùa". Nhưng đây là cách chúng tôi đối chiếu, không phải kết luận của một công trình khảo cứu.
Dấu vết còn lại của hai thế hệ
Của thời Lý Thánh Tông, tư liệu không nhắc tới hiện vật nào còn lại. Của thời Lý Nhân Tông thì có tấm bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121, nay là Bảo vật quốc gia. Bảo tháp và chùa thời Lý đã bị phá dưới thời thuộc Minh. Những gì về bảo tháp có thể đọc trong bài Tháp Sùng Thiện Diên Linh; bức tranh chung về ngôi chùa có trong bài Chùa Long Đọi Sơn — nghìn năm trên đỉnh núi Đọi.
Nếu một ngày tìm được nguồn đáng tin ghi giai thoại về Ỷ Lan ở núi Đọi, chúng tôi sẽ bổ sung — và sẽ ghi rõ đó là giai thoại.
