Lê Thánh Tông và bốn chữ "Nam thiên đệ tam động"

Có những lời phong chỉ dài bốn, năm chữ nhưng theo một ngọn núi suốt mấy trăm năm. Với núi Đọi, đó là "Nam thiên đệ tam động". Người viết về chùa Long Đọi Sơn hầu như ai cũng nhắc tới cụm chữ này, nhưng ít khi dừng lại hỏi: nó được ban ra trong hoàn cảnh nào, nghĩa là gì, và ta thực sự biết gì về việc ấy.

Điều được ghi chắc

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học và trang Alltours, năm Quang Thuận thứ 8, tức năm 1467, vua Lê Thánh Tông phong núi Đọi là "Nam thiên đệ tam động", đồng thời đề thơ ở mặt sau tấm bia Sùng Thiện Diên Linh dựng từ thời Lý. Các nguồn viết về chùa đều ghi thống nhất năm và nội dung ấy, nên đây là một mốc có thể tin cậy.

Năm 1467 thuộc giai đoạn đầu trị vì của Lê Thánh Tông, dưới niên hiệu Quang Thuận. Chúng tôi không có tư liệu cho biết nhà vua đến núi Đọi trong chuyến đi nào hay vì việc gì, nên không dựng lại khung cảnh ấy.

Một tấm bia vừa qua cơn binh lửa

Muốn hiểu vì sao việc đề thơ lên bia có ý nghĩa, cần nhìn lại số phận tấm bia trước đó. Bia Sùng Thiện Diên Linh được dựng năm 1121, là bia của triều đình Lý. Chùa và tháp trên núi đứng vững hơn ba trăm năm, cho tới thời thuộc Minh (1407–1427) thì bị phá, tấm bia bị đánh đổ.

Như vậy, khi Lê Thánh Tông đề thơ năm 1467, chỉ khoảng bốn mươi năm đã trôi qua kể từ khi thời thuộc Minh kết thúc. Tấm bia mà nhà vua chọn để khắc thơ là một chứng tích của triều đại cũ vừa trải qua chiến tranh. Chúng tôi không có tư liệu nói rõ động cơ của nhà vua, nhưng việc một vị vua thời Lê đặt chữ của mình lên lưng một tấm bia thời Lý tự nó đã là một hành động nối hai triều đại lại với nhau trên cùng một phiến đá. Chuyện riêng của tấm bia có trong bài Bia Sùng Thiện Diên Linh.

Đọc nghĩa bốn chữ

Xét theo nghĩa Hán Việt thông thường, "Nam thiên" là trời Nam, tức nước Nam; "đệ tam" là thứ ba; "động" ở đây thường được hiểu là chốn thắng cảnh, nơi non nước đẹp, chứ không nhất thiết là một cái hang. Đọc liền lại, "Nam thiên đệ tam động" có thể hiểu là thắng cảnh thứ ba của trời Nam. Đây là cách đọc nghĩa từng chữ của chúng tôi, không phải lời giải thích chính thức được ghi trong nguồn.

Câu hỏi tự nhiên tiếp theo là: vậy "đệ nhất" và "đệ nhị" là những nơi nào? Các nguồn chúng tôi đang dựa vào không trả lời câu hỏi này. Có thể bạn đọc đã gặp những danh sách lưu truyền trên mạng, nhưng khi chưa có tư liệu đáng tin, chúng tôi không ghép thêm tên nơi nào vào đây.

Bài thơ vẫn chưa tìm thấy

Điều đáng tiếc nhất là chúng tôi chưa tìm được toàn văn bài thơ Lê Thánh Tông đề ở mặt sau bia, cũng chưa rõ tên bài thơ. Các nguồn báo chí và trang du lịch chỉ ghi việc nhà vua đề thơ, không chép lời. Muốn dẫn chính xác, cần một bản phiên âm và dịch nghĩa từ nguồn Hán Nôm đáng tin, hoặc đọc trực tiếp trên văn bia.

Chúng tôi chọn để trống chỗ này thay vì dẫn một bản lưu truyền không rõ xuất xứ. Với một bài thơ của vua khắc trên bảo vật quốc gia, chép sai một chữ cũng là chép sai lịch sử. Nếu tìm được nguồn, chúng tôi sẽ bổ sung.

Vị trí của năm 1467 trong câu chuyện núi Đọi

Nhìn trên cả dòng thời gian, năm 1467 là điểm nối giữa hai giai đoạn. Trước đó là thời Lý với chùa lớn, tháp cao, hành cung; rồi thời thuộc Minh với sự tàn phá. Sau đó là các lần trùng tu thời Mạc (1591) và thời Nguyễn mà Tạp chí Nghiên cứu Phật học còn ghi lại. Lời phong của Lê Thánh Tông đứng giữa, như một lời xác nhận rằng ngọn núi vẫn được triều đình nhớ tới sau những năm đổ nát.

Cách các văn bản khác nhau cùng ghi lại núi Đọi, từ chính sử, văn bia đến bút tích vua, được tổng hợp trong bài Núi Đọi trong sử sách.