Sáu pho tượng Kim Cương — bảo vật thứ hai của chùa Đọi

Khi nói về chùa Long Đọi Sơn, người ta gần như luôn nhắc tới tấm bia Sùng Thiện Diên Linh. Bảo vật thứ hai thường được nói tới ít hơn nhiều. Tạp chí Nghiên cứu Phật học, trong bài viết về "chùa Long Đọi Sơn và hai bảo vật quốc gia", cho biết ngoài tấm bia, sáu pho tượng Kim Cương thời Lý ở chùa cũng là Bảo vật quốc gia. Bài này viết về sáu pho tượng ấy — và cũng thẳng thắn về chỗ tư liệu của chúng tôi còn mỏng.

Những gì đã biết

Thông tin chắc chắn mà chúng tôi có được gói gọn trong ba điểm: có sáu pho tượng, đó là tượng Kim Cương, và chúng được xác định thuộc thời Lý. Cùng với tấm bia dựng năm 1121, nhóm tượng này làm nên cặp bảo vật quốc gia của chùa.

Ba điểm ấy tuy ít nhưng không nhỏ. Thời Lý cách chúng ta gần một nghìn năm, và chùa Đọi đã nhiều lần bị phá: chùa tháp bị phá trong thời thuộc Minh (1407–1427), rồi năm 1947 lại bị phá trong kháng chiến chống Pháp. Việc một nhóm sáu pho tượng thời Lý vẫn được nhận diện ở đây sau ngần ấy biến cố là điều đáng ghi nhận.

Kim Cương là ai trong ngôi chùa Việt

Với người ít đi chùa, cái tên "Kim Cương" có thể gợi tới loại đá quý. Trong Phật giáo, chữ này thường gắn với các vị thần hộ pháp, những vị có nhiệm vụ canh giữ chốn thờ Phật và bảo vệ giáo pháp. Hình tượng hộ pháp thường mang vẻ uy nghiêm, mạnh mẽ, đối lập với nét an tĩnh của tượng Phật.

Đó là hiểu biết chung về hình tượng Kim Cương trong chùa Việt. Riêng sáu pho tượng ở chùa Đọi, tư liệu chúng tôi có không mô tả dáng đứng, nét mặt, trang phục hay vũ khí của từng pho, nên chúng tôi không áp những đặc điểm chung ấy vào các pho tượng cụ thể này.

Những gì còn bỏ ngỏ

Có nhiều câu hỏi chính đáng mà hiện chúng tôi chưa có nguồn để trả lời:

• Tượng làm bằng chất liệu gì, kích thước bao nhiêu.
• Tượng được tìm thấy hay lưu giữ ở vị trí nào trong khuôn viên chùa, và hiện được trưng bày ra sao.
• Tượng được công nhận Bảo vật quốc gia vào năm nào. Tấm bia được ghi là năm 2013, nhưng chúng tôi chưa thấy nguồn ghi rõ năm công nhận của nhóm tượng.
• Căn cứ nào giúp các nhà nghiên cứu xác định niên đại thời Lý.

Chúng tôi chọn liệt kê những câu hỏi này thay vì lấp chỗ trống bằng phỏng đoán. Với một hiện vật đã được nhà nước công nhận là bảo vật, một mô tả sai còn tệ hơn một mô tả thiếu.

Đặt cạnh tấm bia

Nếu tấm bia là tiếng nói của triều đình — văn do Hình bộ thượng thư Nguyễn Công Bật soạn, trán bia do vua ngự đề — thì các pho tượng thuộc về một lớp khác của ngôi chùa: lớp hình tượng tôn giáo, nơi đức tin được tạc thành hình khối. Hai bảo vật vì thế bổ sung cho nhau, một bên là chữ, một bên là hình. Chuyện về tấm bia đã có trong bài Bia Sùng Thiện Diên Linh — tấm bia của triều đình thời Lý.

Ai lên chùa Đọi nên hỏi thăm nhà chùa về nhóm tượng trước khi tìm xem. Còn dưới chân núi, làng Đọi Tam vẫn làm những chiếc trống đình chùa cho các nơi thờ tự.