Một vòng núi Đọi — gợi ý cho người lần đầu về làng trống

Nhiều người về Đọi Tam để đặt trống, xem thợ làm trống, rồi ra về mà không biết rằng chỉ cách đó mấy bước chân là một ngọn núi có chùa thời Lý và một tấm bia là bảo vật quốc gia. Bài này gợi ý một vòng đi quanh núi Đọi cho người lần đầu đến. Chúng tôi chỉ đưa vào những điểm có tư liệu xác nhận, và không ghi giờ mở cửa, giá vé hay khoảng cách, vì chưa có số liệu chính thức để dẫn.

Trước khi đi: tìm đúng địa chỉ

Cách gọi địa danh ở đây vừa thay đổi, nên người tra bản đồ dễ lúng túng. Làng trống nay là tổ dân phố Đọi Tam, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Trước ngày 1 tháng 7 năm 2025, nơi này thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ; trước năm 2020 là xã Đọi Sơn. Người địa phương vẫn quen gọi theo tên cũ, nên hỏi đường bằng chữ "Đọi Sơn" hay "núi Đọi" thường vẫn được chỉ đúng hướng.

Điểm thứ nhất: làng trống ở chân tây bắc

Theo Giáo dục Thời đại, làng Đọi Tam nằm ở chân phía tây bắc núi Đọi. Trong các làng mang chữ "Đọi" của xã cũ, chỉ Đọi Tam làm trống, còn Đọi Nhất, Đọi Nhì thì không. Vì vậy nếu bạn đi tìm làng nghề, hãy hỏi đúng tên Đọi Tam.

Đi trong làng, bạn có thể bắt gặp cảnh phơi da, đẽo gỗ hay căng mặt trống trước sân nhà. Chúng tôi không mô tả chi tiết ở đây; các công đoạn của nghề đã có trong những bài khác của chuyên mục. Điều nên nhớ là đây là nơi người ta làm việc, nên hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh hay bước vào khu làm trống.

Điểm thứ hai: đình làng và mộ tổ nghề

Làng thờ hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, được tôn là Trạng Sấm, làm thành hoàng và tổ nghề. Theo Giáo dục Thời đại, đình Đọi Tam thờ hai cụ là Di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia, và mộ thờ hai cụ nằm sát chân núi Đọi.

Ghé đình trước khi lên núi là một trình tự hợp lý: bạn sẽ biết làng tự kể về nguồn gốc nghề mình ra sao, rồi lên chùa mới đối chiếu với những gì sử sách và văn bia ghi lại. Theo truyền thuyết, hai cụ làm chiếc trống đầu tiên để đón vua Lê Đại Hành về cày tịch điền dưới chân chính ngọn núi này.

Điểm thứ ba: lên chùa Long Đọi Sơn

Trên núi là chùa Long Đọi Sơn, dựng từ năm 1054 dưới thời Lý Thánh Tông và được công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia năm 1992. Lịch sử chùa đã được kể đầy đủ trong bài Chùa Long Đọi Sơn nghìn năm trên núi Đọi; ở đây chúng tôi chỉ lưu ý những thứ nên dành thời gian ngắm.

Bia Sùng Thiện Diên Linh

Tấm bia dựng năm 1121, cao 2,88 m, rộng 1,40 m theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, là bia của triều đình Lý và theo Alltours đã được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013. Khi đứng trước bia, hãy để ý ba chỗ: trán bia do vua ngự đề; bệ bia, nơi theo Alltours có hai đôi rồng nước đội bia thay cho hình rùa quen thuộc; và mặt sau bia, nơi vua Lê Thánh Tông đề thơ năm 1467, khi phong núi Đọi là "Nam thiên đệ tam động".

Sáu pho tượng Kim Cương

Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa còn có sáu pho tượng Kim Cương thời Lý, cũng là Bảo vật quốc gia. Bài Sáu pho tượng Kim Cương chùa Đọi có thêm thông tin cho ai muốn tìm hiểu trước khi đến.

Về bảo tháp

Tháp Sùng Thiện Diên Linh, khởi công năm 1118 dưới thời Lý Nhân Tông, đã bị phá trong thời thuộc Minh. Chúng tôi chưa có tư liệu đáng tin về hiện trạng nền tháp hay các công trình phục dựng trên núi, nên không mô tả ở đây. Bạn có thể hỏi nhà chùa khi đến.

Điểm cuối: xuống cánh đồng tịch điền

Vòng đi nên kết thúc ở cánh đồng dưới chân núi, nơi theo Đại Việt sử ký toàn thư vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987. Ngày thường đó là đồng ruộng như mọi cánh đồng khác. Nhưng nếu về đúng mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng, bạn sẽ gặp lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn: theo Wikipedia, bài vị vua Lê Đại Hành được rước từ chùa Long Đọi Sơn xuống núi, nhập với đoàn rước thành hoàng và tổ nghề trống Đọi Tam, rồi một bậc cao niên làm lễ và cày những luống đầu tiên.

Đó là lúc cả ba điểm trong vòng đi này, làng trống, chùa trên núi và cánh đồng, hiện ra cùng một lúc trong một đám rước, có tiếng trống mở đường.

Vài lưu ý nhỏ

• Chùa và đình là nơi thờ tự đang hoạt động: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh trong điện thờ.
• Bia và tượng là bảo vật quốc gia: không chạm tay, không tì, không dựa vào.
• Dịp lễ hội đầu tháng Giêng thường đông người; nếu muốn ngắm bia và tượng kỹ, nên chọn ngày thường.

Nếu sau vòng đi bạn muốn xem những chiếc trống của làng hôm nay, có thể tham khảo các loại trống Đọi Tam mà xưởng đang làm.