Sông Châu — Châu Giang, dòng sông làm đôi với núi Đọi

Có những địa danh hiếm khi được nhắc một mình. Ở quê làng trống Đọi Tam, người ta ít nói "núi Đọi" trống không mà hay nói liền một hơi "núi Đọi – sông Châu". Một bên là ngọn núi đứng lẻ giữa đồng, một bên là dòng sông chảy qua những cánh đồng ấy. Các bài trước chúng tôi đã viết nhiều về ngọn núi; bài này dành cho nửa còn lại.

Một cặp biểu tượng

Theo Báo Ninh Bình, núi Đọi và sông Châu được xem là biểu tượng núi sông của đất Hà Nam cũ, và cũng mang dấu tích phát triển của vùng Duy Tiên cũ. Cách ghép đôi này quen thuộc với văn hoá Việt: một ngọn núi làm điểm tựa, một dòng sông làm mạch sống. Núi thì đứng yên, nhìn được từ xa; sông thì chảy, nối nơi này với nơi khác.

Câu ca dao "Núi Đọi ai đắp mà cao" cũng có một vế nhắc tới chữ Châu: "Khen ai khéo bắc cầu Châu". Chúng tôi đã đọc kỹ câu ca dao ấy trong bài Núi Đọi ai đắp mà cao, và cũng đã nói rõ ở đó rằng tư liệu hiện có chưa chỉ rõ cây cầu Châu nằm ở đâu.

Con sông sinh ra từ sông Hồng

Báo Nhân Dân mô tả sông Châu, còn gọi là Châu Giang, là một con sông bắt nguồn từ sông Hồng và chảy trọn trong địa phận tỉnh Hà Nam cũ, trước khi lại đổ về sông Hồng. Nói cách khác, đây là một dòng sông tách ra rồi trở về, đi một vòng qua đồng bằng của tỉnh cũ.

Trên đường đi, sông làm ranh giới tự nhiên giữa các vùng Phủ Lý, Duy Tiên, Bình Lục và Lý Nhân, theo cách gọi các đơn vị hành chính cũ (trước khi Hà Nam cũ nhập vào tỉnh Ninh Bình năm 2025). Ở vùng đồng bằng, một con sông làm ranh giới không có gì lạ: trước khi có bản đồ đo đạc, dòng nước là đường biên dễ thấy nhất mà ai cũng đồng ý.

Ba nhánh và cái tên Mang Giang

Cũng theo Nhân Dân, sông Châu có ba nhánh. Một trong số đó là nhánh chảy từ Phú Xuyên (Hà Nội) về Duy Tiên cũ, mang tên Mang Giang. Chúng tôi chưa có tư liệu ghi rõ tên và đường đi của hai nhánh còn lại, nên không nêu ở đây.

Việc một con sông có nhiều tên cho từng khúc là chuyện thường ở đồng bằng Bắc Bộ. Người sống ven mỗi đoạn sông gọi đoạn ấy theo thói quen của làng mình, và những cái tên ấy cùng tồn tại với tên chung. Mang Giang là một ví dụ: cùng một hệ sông, nhưng đoạn chảy qua vùng này có tên riêng.

Vì sao gọi là "Châu"

Về nguồn gốc cái tên, tư liệu chỉ có lời kể. Theo những gì người dân kể với phóng viên Nhân Dân, tương truyền sông được gọi là Châu vì xưa kia có nhiều trai ngọc quý. Chữ "châu" trong tiếng Hán Việt có nghĩa là ngọc trai, nên cách giải thích này nghe rất hợp lý.

Dù vậy, chúng tôi xin nhấn mạnh: đó là chuyện tương truyền, chưa có sử liệu hay khảo cứu nào trong tay chúng tôi xác nhận. Nhiều tên sông, tên núi ở nước ta có những lời giải thích dân gian đẹp như thế, và chúng đáng được kể lại đúng với vị trí của chúng, tức là như một câu chuyện của người địa phương.

Tiếng hát trên sông

Một con sông không chỉ có nước và bờ. Báo Nhân Dân ghi nhận sông Châu gắn với những làn điệu giao duyên của người chèo đò vùng Đồng Trũng. Hình ảnh người chèo đò vừa đẩy mái chèo vừa hát đối đáp là một phần quen thuộc của đời sống sông nước đồng bằng, khi đò còn là phương tiện qua lại chính giữa hai bờ.

Tư liệu chúng tôi có không chép lời cụ thể của những làn điệu ấy, nên chúng tôi không dẫn câu hát nào. Nhưng chỉ riêng việc dòng sông được nhớ đến cùng tiếng hát đã cho thấy nó từng là nơi người ta gặp nhau, chứ không chỉ là đường nước.

Sông Châu và làng trống

Làng Đọi Tam nằm ở chân phía tây bắc núi Đọi, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Chúng tôi chưa có tư liệu nói sông Châu đã từng gắn với nghề trống của làng theo cách nào, chẳng hạn chở gỗ hay chở trống đi bán, nên không viết điều đó như một sự thật. Điều có thể nói chắc là làng trống thuộc cùng một vùng đất mà người xưa đã gói lại bằng bốn chữ "núi Đọi – sông Châu".

Ai muốn hiểu vì sao làng và ngọn núi lại quan trọng với nhau đến vậy có thể bắt đầu từ dòng thời gian làng trống Đọi Tam, nơi các mốc sử liệu và truyền thuyết được tách riêng.