Rồng nước đội bia thay rùa ở chùa Đọi

Ai từng đi xem bia cổ ở các đình chùa, văn miếu đều quen với một hình ảnh: tấm bia đá dựng thẳng trên lưng một con rùa. Hình ảnh ấy phổ biến đến mức nhiều người coi "bia" và "rùa đội bia" gần như đi liền với nhau. Vì thế, khi đứng trước tấm bia Sùng Thiện Diên Linh trên núi Đọi, chi tiết đầu tiên đáng để ý không nằm trên mặt bia mà nằm ở phía dưới: theo giới thiệu của alltours, thứ đỡ tấm bia là hai đôi rồng nước.

Tư liệu nói gì về bệ bia

Thông tin về bệ bia hình rồng chúng tôi có được từ một nguồn: trang giới thiệu chùa Long Đọi Sơn của alltours. Nguồn này cho biết bệ bia có hai đôi rồng nước đội bia thay cho rùa, và đây là hình tượng chỉ có ở đây. Theo thang độ tin cậy chúng tôi dùng, một nguồn duy nhất như vậy được viết vào bài nhưng phải ghi rõ xuất xứ, vì vậy mọi nhận định "độc nhất" trong bài này đều là của nguồn ấy, chưa được chúng tôi đối chiếu với các công trình khảo cứu về bia cổ.

Tư liệu cũng chưa cho biết hình dáng cụ thể của bốn con rồng: chúng nằm hay chầu, đầu hướng về đâu, vẩy và mây nước được chạm thế nào. Chúng tôi không mô tả thay cho tư liệu. Người lên chùa có thể tự quan sát và tự rút ra cảm nhận.

Bia của vua thì đặt trên rồng

Dù chưa có mô tả chi tiết, lựa chọn rồng thay rùa có thể đọc được trong bối cảnh tấm bia ra đời. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 là bia của triều đình, do vua chỉ đạo, khác với các bia thời Lý do quan lại, nhà sư hay dân làng dựng. Trán bia do chính vua ngự đề.

Trong văn hoá cung đình phương Đông nói chung, rồng là biểu tượng gắn với nhà vua. Một tấm bia mang tiếng nói của triều đình, có chữ vua viết trên trán, được đặt trên lưng rồng — sự tương hợp ấy khó là ngẫu nhiên. Đây là cách chúng tôi diễn giải, không phải điều văn bia hay nguồn tư liệu nói ra; người đọc nên hiểu nó như một gợi ý để nhìn hiện vật, chứ không phải một kết luận.

Còn tại sao là "rồng nước" mà không phải một dạng rồng khác, tư liệu chưa giải thích. Có thể liên tưởng tới địa thế núi Đọi giữa đồng bằng, trong vùng có sông Châu chảy qua, nhưng đó cũng chỉ là liên tưởng.

Rùa và rồng — hai cách nói về sự bền lâu

Con rùa đội bia thường được hiểu là biểu tượng của sự trường tồn: rùa sống lâu, lưng rùa vững chãi, nên những gì nó mang trên lưng được mong là còn mãi. Rồng mang một tầng nghĩa khác: quyền uy và sự linh thiêng. Đặt hai cách hiểu cạnh nhau, có thể thấy những người dựng bia ở núi Đọi đã chọn nhấn mạnh tư cách triều đình của công trình hơn là chỉ mong nó bền lâu.

Điều trớ trêu là sự bền lâu ấy không được bảo đảm. Thời thuộc Minh (1407–1427), chùa và tháp trên núi Đọi bị phá, tấm bia bị đánh đổ. Tư liệu chúng tôi có không ghi rõ bệ rồng có bị hư hại trong lần ấy hay không.

Một chi tiết trên tấm bảo vật

Bia Sùng Thiện Diên Linh cao 2,88m, rộng 1,40m, mặt trước khắc 4.257 chữ Hán, và theo alltours được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013. Những thông tin về bản thân tấm bia đã có trong bài Bia Sùng Thiện Diên Linh — tấm bia của triều đình thời Lý. Bài này chỉ muốn kéo ánh mắt người xem xuống phần bệ — nơi dễ bị bỏ qua nhất khi ai cũng ngước lên đọc chữ.

Hình rồng về sau trở thành mô-típ quen thuộc trên đồ thờ ở các làng quê Bắc Bộ. Nhưng đôi rồng đội bia trên núi Đọi thuộc về một câu chuyện cũ hơn rất nhiều — và vẫn còn chờ một bản mô tả khảo cứu đầy đủ. Dưới chân núi, làng Đọi Tam vẫn làm trống cho các đình chùa như bao đời nay.