Trống chầu là gì? Trống chầu trong ca trù, hát văn, hát bội
Trống chầu là trống nhỏ người nghe dùng để khen, chê trong buổi hát. Cầm chầu, thưởng chầu, phạt chầu trong ca trù, hát bội, hát văn và nghĩa chữ chầu.
Trống chầu là chiếc trống dùng để "chấm" buổi hát: người nghe am hiểu ngồi đánh trống để khen, chê và giữ nhịp cho người biểu diễn. Trống chầu gắn chặt nhất với ca trù (hát ả đào) và hát bội (tuồng); trong dàn nhạc hát văn cũng có nguồn nhắc tới trống chầu. Người đánh trống gọi là người cầm chầu.
Nghĩa của chữ "chầu"
Từ điển tiếng Việt (bản Việt–Việt dẫn trên Wiktionary) ghi danh từ "chầu" có nghĩa là buổi hát ả đào ("một chầu hát"), và cũng là cách nói tắt của trống chầu ("cầm chầu"). Ngoài ra "chầu" còn có các nghĩa quen thuộc khác: hầu vua trong cung ("chầu vua"), hướng vào trung tâm ("rồng chầu mặt nguyệt"), hay một bữa ăn uống ("đãi một chầu phở").
Như vậy "trống chầu" có thể hiểu là trống của buổi hát. Các nguồn chúng tôi đọc không thống nhất về gốc chữ "chầu" (thuần Việt hay Hán Việt), nên bài không khẳng định gốc từ.
Trống chầu trong ca trù
Ca trù được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2009. Theo UNESCO, một nhóm ca trù có ba người: đào nương vừa hát vừa gõ phách, một người đàn đáy, và một người đánh trống chầu.
Cấu tạo
Theo nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (bài đăng trên trang Viện Âm nhạc), trống chầu ca trù có tang cao chừng 18cm, mặt trống đường kính khoảng 18cm. Dùi gọi là roi chầu, làm bằng thanh tre hoặc thanh mây nhỏ vừa tay. Trống chầu lớn hơn trống đế của chèo một chút nên tiếng vang và thấp hơn.
Tom, chát và rụp
- Tom: tiếng đánh lên mặt trống, là âm chính.
- Chát: tiếng đánh vào tang trống, là âm phụ.
- Rụp: dí mạnh đầu roi xuống mặt trống, không thành tiếng.
Thưởng chầu, phạt chầu
Khi nghe câu hát hay, quan viên vụt roi vào tang trống thành tiếng "chát" để khen; tâm đắc lắm thì "chát" hai ba tiếng liền nhau, gọi là chát lèo. Ở cửa đình xưa, mỗi tiếng chát được tính như một điểm thưởng, ứng với một thẻ thưởng cho đào nương.
Phạt chầu chủ yếu nhằm vào lỗi phạm huý của đào nương: quan viên gõ dăm tiếng "chát" liên tiếp vào tang trống để tỏ ý trách phạt. Cùng một tiếng chát, đánh một hai tiếng là khen, đánh dồn dập là mắng.
Người cầm chầu
Xưa người cầm chầu là quan viên, tức khách nghe hát, phải hiểu văn chương và lề lối ca trù. Sách của Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (Bùi Trọng Hiền dẫn lại) viết: "Cầm chầu là chấm câu văn hay điểm câu hát, chủ ý nâng cho khúc hát." UNESCO cũng tính người đánh trống chầu là một trong ba người của nhóm ca trù.
Trống chầu trong hát bội
Ở hát bội miền Nam ngày xưa, theo RFA, người cầm chầu thường là chức sắc trong ban hội tề của làng, được coi như đại diện khán giả. Lớp tuồng nào hát hay, diễn đúng thì được đánh trống khen; khán giả còn kẹp tiền vào quạt giấy ném lên sân khấu. Trống chầu và quạt tiền là hai cách thưởng chính.
Câu ca dao "Ở đời có bốn cái ngu / Làm mai, nhận nợ, gác cu, cầm chầu" cũng nói về việc này. Nhà văn Vũ Đức Sao Biển (báo Thanh Niên) giải thích: cầm chầu là ngồi trước trống chầu đánh để khen chê đào kép trong đêm hát bội, một thú chơi tốn tiền.
Đáng chú ý, cách đánh hát bội ngược với ca trù. Theo tác giả Nguyễn Hồng Vĩnh, hát bội khen thì đánh vào mặt trống (tiếng "tùng"), chê thì đánh vào tang (tiếng "cạch"); ba tiếng "cạch" là đuổi khỏi sân khấu. Ở ca trù, tiếng chát vào tang lại là tiếng khen. Trong lễ Kỳ Yên ở đình Nam Bộ, việc dâng hát cho thần còn có nghi thức xây chầu, xem thêm ở bài trống đình làng.
Trống chầu trong hát văn (chầu văn)
Hát văn còn gọi là chầu văn, nên nhiều người tìm "trống chầu văn" để chỉ trống dùng trong hầu đồng. Theo GS-TS Phạm Minh Khang (trang Viện Âm nhạc), nhạc cụ cơ bản của hát văn là đàn nguyệt, rồi đến phách, cảnh, sênh, trống chầu, chuông, trống và sáo. Một bài trên trang Văn hóa Tín ngưỡng tả thêm: trống ban (trống bản) đường kính 20–30cm, còn trống chầu nhỏ mặt hơn nhưng cao hơn, tiếng trầm hơn; cung văn có thể dùng một loại hoặc cả hai trong một buổi hầu. Trong hát văn, trống giữ nhịp cho cung văn chứ không dùng để khen chê như ca trù hay hát bội.
Các cách gọi và tiếng Anh
- Trống chầu, chầu: "cầm chầu" là đánh trống chầu.
- Roi chầu: dùi trống chầu ca trù.
- Tiếng Anh: UNESCO gọi trống chầu ca trù là praise drum (trống khen).
Mua trống chầu, trống hát văn ở đâu?
Web của xưởng hiện chưa đăng mẫu trống chầu ca trù hay trống chầu hát bội riêng. Các mẫu trống nhỏ cho sân khấu và hầu đồng đang có trên web gồm:
| Mẫu | Cỡ | Giá tham khảo |
|---|---|---|
| Trống dàn hát văn | Mặt 18cm, cao 20cm | 700.000 – 900.000 đ |
| Trống dàn hát văn cao cấp | Mặt 22cm, cao 25cm | 1.550.000 – 1.850.000 đ |
| Trống tuồng chèo | D30cm | 2.000.000 – 2.400.000 đ |
| Trống tuồng chèo cao cấp | D40cm | 2.900.000 – 3.500.000 đ |
Đây là giá tham khảo; liên hệ để báo giá chính xác. Trống dàn hát văn còn có cỡ 30x40cm (3.200.000 – 3.900.000 đ); hát văn đồng thầy thường dùng cỡ 22x25cm là vừa tay. Xem chi tiết ở mục trống dàn hát văn và trống tuồng chèo. Muốn so sánh trống khẩu, trống đế, trống cơm, đọc bài phân biệt các loại trống Đọi Tam.
Xưởng làm cả tang ghép dăm gỗ mít và tang nguyên khối khoét rỗng; khi đặt, hãy hỏi rõ mẫu mình chọn làm theo kiểu nào. Nếu cần trống theo cỡ riêng, như trống chầu cho câu lạc bộ ca trù, hãy gửi cỡ mặt, chiều cao tang và mục đích dùng qua trang đặt theo yêu cầu, Zalo hoặc hotline 0986 161 521 để xưởng tư vấn.
Nguồn tham khảo
- UNESCO — Ca trù singing (Di sản cần bảo vệ khẩn cấp, 2009)
- Viện Âm nhạc — Nghệ thuật trống chầu nhạc Ả đào, phương pháp tiếp cận mới (Bùi Trọng Hiền, Tạp chí Nghiên cứu Âm nhạc số 58)
- Viện Âm nhạc — Cần nhìn nhận Hát văn - hầu đồng từ những giá trị nghệ thuật khác nhau (Phạm Minh Khang, 17/03/2014)
- RFA — Hát bội ở miền Nam Việt Nam ngày xưa
- Báo Thanh Niên — Ở đời có bốn cái ngu (Vũ Đức Sao Biển, 13/11/2016)
- Nam Kỳ Lục Tỉnh — Đôi điều về tiếng trống chầu trong nghệ thuật Hát bội, phần 2 (Nguyễn Hồng Vĩnh, nguồn phụ)
- Văn hóa Tín ngưỡng — Nhạc cụ truyền thống trong hát Chầu văn (nguồn phụ)
- Wiktionary — chầu (theo từ điển Việt–Việt, Hồ Ngọc Đức biên tập, 2003)