Trống xỏ tai Tây Nguyên, lỗ nhỏ trên mặt trống để làm gì?

"Trống xỏ tai" là cách gọi chiếc trống da trâu của đồng bào Tây Nguyên có một lỗ nhỏ chừng 5 ly dùi trên mỗi mặt da. Theo bài báo VietNamNet ngày 15/9/2026, người ta quan niệm có "tai" như vậy thì trống mới nghe được tiếng người. Bảo tàng Đắk Lắk và báo Nhân Dân thì ghi lỗ này được dùi khi chỉnh âm, để không khí trong lòng trống lưu thông.

Câu chuyện "xỏ tai" từ bài báo

Ngày 15/9/2026, VietNamNet và chuyên trang Dân tộc và Phát triển cùng đăng bài "Bí ẩn chiếc trống 'xỏ tai' thấu hiểu lòng người" của tác giả Tình Lê. Bối cảnh là chương trình "Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến" ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chúng tôi đã tóm lại trong bài Nhất trống ở Văn Miếu 2026.

Phần về trống Tây Nguyên dựa trên lời nhà sưu tập Minh Tâm. VietNamNet ghi họ tên ông là Nguyễn Minh Tâm, còn VietnamPlus và Công dân & Khuyến học khi đưa tin chương trình Nhất trống ghi là Đặng Minh Tâm. Ông giải thích việc dùi lỗ nhỏ là "xỏ tai" cho trống: theo quan niệm của đồng bào, nhờ vậy trống nghe được tiếng người, hiểu được lời phải, lời trái và tâm ý con người. Đây là tín ngưỡng được kể lại, không phải giải thích về âm học.

Bài báo chỉ gọi chung là "đồng bào Tây Nguyên", không nêu tên một dân tộc cụ thể. Một số chi tiết trong bài, như trống đặt trên ghế Kpan ở nhà dài và hai mặt bịt da trâu đực, da trâu cái, trùng với mô tả trống h'gơr của người Ê Đê trên trang Bảo tàng Đắk Lắk và báo Nhân Dân. Nhưng bài cũng nhắc trống treo giữa nhà rông, nên có thể đang nói chung về trống của nhiều cộng đồng ở Tây Nguyên.

Cấu tạo của chiếc trống

Đối chiếu các nguồn, chiếc trống gồm những phần sau:

• Tang độc mộc. Thân trống khoét từ một khúc gỗ của cây to, thẳng, không rỗng ruột. Theo Bảo tàng Đắk Lắk và Nhân Dân, phần giữa để nguyên, hai đầu gọt nhỏ lại, lòng khoét rỗng rồi hơ lửa bằng bó tranh. VietNamNet ghi thêm cây chọn trong rừng sâu, đường kính hơn 1 m, không dây leo, không tổ ong, không cụt ngọn.
• Hai mặt da trâu đực và trâu cái. Theo VietNamNet, mặt cái bịt da trâu cái, to hơn mặt đực khoảng 2–3 cm và căng hơn. Da để dày "cả đốt ngón tay" vì không bào mỏng, nên tiếng không vang xa nhưng trầm và lắng.
• Đinh tre. Da được ghim bằng đinh vót từ gốc tre già, đóng thành các vòng đều nhau; mặt trống cạo lông, phần da phủ trên tang để nguyên lông (Bảo tàng Đắk Lắk, Nhân Dân).
• Lỗ "tai". Mỗi mặt một lỗ tròn: VietNamNet ghi chừng 5 ly, hai nguồn kia ghi đường kính khoảng 5–6 mm.

Lỗ nhỏ: tín ngưỡng hay kỹ thuật?

Hai cách giải thích này đến từ hai loại nguồn khác nhau. VietNamNet ghi lại quan niệm tâm linh qua lời nhà sưu tập. Bảo tàng Đắk Lắk và báo Nhân Dân ghi lỗ được dùi trong lúc chỉnh âm, để giúp không khí lưu thông trong lòng trống. Hai cách hiểu không nhất thiết loại trừ nhau, nên chúng tôi ghi cả hai và không kết luận cách nào đúng hơn.

Trống dùng vào dịp nào, ai được đánh

Theo VietNamNet, trống là vật linh thiêng, cầu nối giữa con người và thần linh (Yàng), nên không bao giờ đặt dưới đất: ở nhà rông thì treo chính giữa, ở nhà dài thì đặt trên ghế Kpan. Trước khi đánh phải cúng một con gà, một ché rượu và ít cháo. Chỉ chủ trống, già làng hoặc trưởng bản được đánh; không ai được sờ hay gõ đùa.

Bài báo kể mặt cái chỉ đánh trong lễ lớn của buôn như mừng nhà rông, cúng bến nước; mặt đực dùng trong phạm vi gia đình. Nghe tiếng trống, người trong buôn biết đang có lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả hay đón khách. Nguồn của bảo tàng và báo Nhân Dân về trống h'gơr Ê Đê lại ghi trống được đánh cùng dàn chiêng trong các lễ lớn của gia đình, dùng để báo tin có người mất, trong lễ đưa tang và lễ bỏ mả. Cách chia mặt cái cho lễ buôn, mặt đực cho lễ nhà chỉ thấy ở bài VietNamNet.

Các nguồn đều cho rằng trống là tài sản quý. VietNamNet ghi chỉ gia đình giàu có, quyền thế mới làm được trống; Bảo tàng Đắk Lắk ghi xưa kia trống có thể đổi bằng trâu bò, trống càng to thì gia đình càng giàu.

VietNamNet còn kể tục cúng thần cây trước khi chặt gỗ làm tang, theo lời nhà sưu tập. Theo bài báo, ngày nay gần như không thể làm lại trống độc mộc kiểu này, vì luật bảo vệ rừng nghiêm ngặt và khó tìm đủ hai tấm da lớn cho mỗi trống.

So với trống da trâu Đọi Tam

Cùng bài báo, ông Phạm Trí Trong, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề trống Đọi Tam, nhắc lại nguyên tắc của làng: tang gỗ mít, mặt da trâu, gói trong câu "Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều". Điểm chung với trống Tây Nguyên là mặt da trâu và việc chỉnh tiếng bằng tai người thợ.

Khác biệt rõ nhất nằm ở tang và da. Trống Tây Nguyên trong các nguồn trên là tang độc mộc khoét từ một khúc cây rừng. Ở Đọi Tam, tang làm bằng gỗ mít, theo hai cách: ghép từ các thanh dăm, hoặc nguyên khối khoét rỗng; xưởng chúng tôi làm cả hai. Về da, trống Tây Nguyên theo VietNamNet để da dày, không bào mỏng; còn thợ Đọi Tam nạo da cho đều độ dày trước khi bưng, như bài ba công đoạn làm trống Đọi Tam đã kể. Các loại da làm mặt trống được so sánh kỹ hơn ở bài Mặt trống làm từ gì.

Muốn biết thêm các vùng làm trống khác, bạn có thể đọc bài làng nghề làm trống ở Việt Nam. Các mẫu trống da trâu của xưởng có ở trang sản phẩm trống. Nếu bạn cần một chiếc trống theo mẫu riêng, hãy gửi yêu cầu qua trang đặt theo yêu cầu hoặc nhắn Zalo để xưởng tư vấn.