Đánh trống đình làng khi nào, thế nào và chọn cỡ trống

Trống đình làng là trống lớn đặt ở đình, dùng làm hiệu lệnh: mở đầu cuộc tế Thành hoàng, điều khiển đoàn rước trong hội làng, và xưa kia còn để gọi dân ra đình hay báo tin dữ. Đánh trống đình không có một bài chung cho cả nước. Tư liệu di sản ghi những lệ như "ba hồi trống lệnh" trước khi rước hay "ba hồi ba tiếng" trước khi tế, nhưng mỗi làng giữ lệ riêng, do ban khánh tiết và các cụ trong đội tế quyết định.

Trống đình làng dùng để làm gì?

Đình là nơi thờ Thành hoàng và là nơi dân làng hội họp. Chiếc trống trong đình phục vụ cả hai việc đó. Có thể chia ra ba vai trò.

Hiệu lệnh trong tế lễ

Cuộc tế ở đình đi theo lời xướng và theo tiếng trống. Trang của Cục Di sản văn hóa viết về lễ hội năm làng Mọc (Hà Nội): "sau ba hồi ba tiếng trống báo hiệu", cuộc tế hội đồng mới chính thức bắt đầu, rồi ba tuần tế (sơ hiến, á hiến, chung hiến) diễn ra trong tiếng nhạc bát âm và tiếng chiêng, trống. Tiếng trống ở đây báo cho cả đội tế và người dự lễ biết đã đến lúc vào lễ.

Điều khiển đoàn rước trong hội làng

Ở lễ hội đình Chèm (Hà Nội), cũng theo Cục Di sản văn hóa, làng cử riêng người giữ trống. Thủ hiệu là người đánh trống lớn điều khiển việc rước hoặc tế lễ, thường 4–5 người. Tiểu hiệu đánh trống khẩu để điều hành đội phù giá. Trong đoàn rước, các thủ hiệu được xếp xen ở nhiều quãng, nên cả đoàn dài đi hay dừng đều theo một nhịp trống. Ở làng Mọc, buổi sáng ngày rước, "sau ba hồi trống lệnh", phường đồng văn nổi nhạc và các bộ phận vào vị trí; sau hồi chiêng trống thì cuộc rước mới bắt đầu.

Báo tin cho cả làng

Trước khi có loa truyền thanh, tiếng trống là cách báo tin nhanh nhất trong làng. Bài "Tiếng trống làng" trên báo Nam Định kể lại vài hiệu trống ở một làng cổ: báo có tang thì đánh ba hồi chín tiếng; báo cháy, vỡ đê, trộm cướp thì đánh dồn dập, gọi là trống ngũ liên. Thời bao cấp còn có trống báo họp đội sản xuất, trống ra đồng, trống chia thóc. Tác giả viết rằng nay làng đã có loa, có nhà văn hóa, nhưng mỗi khi có lễ nghi vẫn không thể thiếu tiếng trống.

Đánh trống đình ngũ liên là đánh thế nào?

"Ngũ liên" là kiểu đánh dồn từng loạt, mỗi loạt năm tiếng. Bài "Vọng vang tiếng trống trường xưa" trên Nhịp sống Hà Nội tả trống ngũ liên là trống "đánh dồn dập theo nhịp 5 tiếng", dùng báo vỡ đê, hỏa hoạn, trộm cướp, hoặc giục mọi người làm theo hiệu lệnh. Wikipedia (mục Đình) thì ghi trống cái trong đình đánh theo nhịp ngũ liên để giục dân làng về đình bàn việc làng.

Hai cách hiểu này không hẳn mâu thuẫn. Điểm chung là ngũ liên dùng khi cần gọi người đến ngay, khác với hồi trống tế chậm và trang nghiêm. Nhưng các nguồn trên không ghi tốc độ hay số loạt cụ thể. Vì thế, bài này không đưa ra "bài ngũ liên chuẩn". Ở làng bạn, các cụ đánh ra sao thì đó là lệ của làng.

Hồi trống tế: những gì tư liệu ghi lại

Những con số dưới đây lấy từ các trang di sản và báo đã dẫn. Mỗi con số gắn với một làng, một dịp cụ thể, không phải quy tắc chung.

Dịp	Hiệu trống được ghi	Nguồn
Mở đầu cuộc tế hội đồng, năm làng Mọc	Ba hồi ba tiếng trống báo hiệu	Cục Di sản văn hóa
Trước giờ xuất rước, làng Mọc	Ba hồi trống lệnh, sau đó hồi chiêng trống	Cục Di sản văn hóa
Rước và tế ở đình Chèm	Thủ hiệu đánh trống lớn điều khiển	Cục Di sản văn hóa
Báo tang trong làng	Ba hồi chín tiếng	Báo Nam Định
Báo cháy, vỡ đê, trộm cướp	Trống ngũ liên, đánh dồn dập	Báo Nam Định, Nhịp sống Hà Nội

Ở Nam Bộ, lệ lại khác hẳn. Tại Đại lễ Kỳ Yên đình Tân Phước Tây, Cục Di sản văn hóa ghi có 16 chấp sự lo các việc bàn nghi, mõ, chiêng, trống, treo cờ, mở cửa đình. Lễ còn có trống chầu riêng cho nghi thức Xây chầu, do vị thủ cổ đảm nhận. Như vậy cùng là "trống đình" nhưng tên gọi, người đánh và cách đánh thay đổi theo vùng.

Nếu làng bạn đang khôi phục lệ đánh trống, nên dựa vào hương ước, ghi chép của làng và lời các cụ còn nhớ, rồi thống nhất trong ban khánh tiết. Đừng chép nguyên lệ của một làng khác trên mạng.

Cặp chiêng – trống ở đình

Ở đình, trống hiếm khi đứng một mình. Các ghi chép đã dẫn đều nhắc chiêng và trống cùng lúc: "hồi chiêng trống" mở cuộc rước ở làng Mọc, "tiếng chiêng, trống" trong ba tuần tế, chấp sự phụ trách "mõ, chiêng, trống" ở đình Tân Phước Tây. Trống giữ nhịp và ra lệnh, chiêng đánh xen để mở và khép từng đoạn lễ. Vị trí đặt và thứ tự đánh chiêng trước hay trống trước tùy lệ từng làng.

Khi sắm mới cho đình, nhiều nơi đặt trống và chiêng cùng lúc để tiếng hai thứ đi với nhau. Xưởng có mục chiêng đồng để bạn tham khảo cùng trống.

Trống đình khác trống chùa ở đâu?

Trống đình phục vụ việc làng và tế Thành hoàng. Trống chùa phục vụ nghi lễ Phật giáo, đánh xen với đại hồng chung thành hồi chuông trống Bát Nhã. Cách đánh hai loại không giống nhau. Nếu bạn cần trống cho chùa, đọc bài cách đánh trống chùa và chuông trống Bát Nhã.

Chọn trống đình theo quy mô đình

Trống đình gần như đặt cố định sau khi rước về. Vì vậy cần tính ba thứ: cỡ mặt, chỗ đặt và giá đỡ.

• Đình nhỏ, miếu, nhà thờ họ: gian hẹp, ít người dự tế, có thể cân nhắc cỡ mặt 60cm hoặc 80cm (60x80, 80x100cm) để tiếng không quá át trong gian kín.
• Đình làng có sân rộng, tế lễ đông người: xưởng thường tư vấn mặt 1m đến 1m2 (100x130, 120x150cm). Bài cách chọn kích thước trống có thêm cách quy đổi.
• Chỗ đặt: đo gian đặt trống, tính cả giá đỡ và khoảng đứng cho người thủ hiệu vung dùi.
• Giá đỡ: trống đình của xưởng đi kèm dùi và giá để trống. Nếu muốn giá kiểu riêng, hãy nói rõ khi đặt.

Trống đình của xưởng có bốn cỡ, trống chùa có bốn cỡ, đều tang gỗ mít, mặt da trâu. Đây là giá tham khảo, liên hệ để báo giá chính xác:

Mẫu	Cỡ (mặt × cao)	Giá tham khảo
Trống đình	60x80cm	4.100.000 – 5.000.000 đ
Trống đình	80x100cm	10.200.000 – 12.400.000 đ
Trống đình	100x130cm	16.400.000 – 20.000.000 đ
Trống đình	120x150cm	22.500.000 – 27.500.000 đ
Trống chùa (mục trống đình chùa)	50x70cm	3.200.000 – 3.900.000 đ
Trống chùa (mục trống đình chùa)	60x80cm	6.100.000 – 7.500.000 đ
Trống chùa (mục trống đình chùa)	80x100cm	12.100.000 – 14.700.000 đ
Trống chùa (mục trống đình chùa)	100x120cm	18.000.000 – 22.000.000 đ

Xem mẫu và ảnh ở mục trống đình, hoặc mục trống đình chùa nếu bạn mua trống cho cả đình và chùa trong làng. Trống đình làm mới mất 7–10 ngày, trống chùa 7–12 ngày.

Tang ghép dăm hay nguyên khối?

Xưởng Trống Đọi Tam Phạm Kiểm làm cả hai kiểu tang. Tang ghép dăm ghép từ nhiều thanh gỗ mít, làm được cỡ lớn. Tang nguyên khối khoét rỗng từ một khúc mít liền, cỡ trống phụ thuộc khúc gỗ có được. Khi đặt trống đình, ban khánh tiết nên hỏi rõ mẫu mình chọn làm theo kiểu nào. Bài dăm trống và cách ghép tang gỗ mít giải thích kỹ hơn.

Đặt mua trống đình chùa: vận chuyển và liên hệ

Theo chính sách vận chuyển, xưởng giao toàn quốc bằng xe tải, xe khách hoặc chành xe. Trống đình được miễn phí giao trong tỉnh, xa hơn tính theo km; trống chùa miễn phí trong bán kính 50km và xưởng hỗ trợ đưa trống tận chùa. Ngoài phạm vi đó, xưởng báo phí trước khi gửi. Trống đình đặt cọc 20–30%, trống chùa đặt cọc 20% khi chốt đơn. Xưởng ở phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, ngay làng trống Đọi Tam; đình làng ở đây còn thờ hai cụ tổ nghề, bạn có thể đọc thêm bài đình Đọi Tam.

Để được báo giá đúng, hãy gửi cho xưởng: cỡ mặt muốn đặt, kích thước gian đặt trống, có cần giá đỡ hay chiêng đi kèm không, và địa chỉ đình. Liên hệ qua Zalo hoặc hotline 0986 161 521, hoặc gửi yêu cầu ở trang đặt theo yêu cầu.