Mặt trống làm từ gì? Da trâu, da bò và các loại da khác

Mặt trống truyền thống của người Việt làm bằng da thú, phổ biến nhất là da trâu và da bò. Một số trống nhỏ dùng da trăn, da ếch, có loại trống đồ chơi còn căng bằng giấy. Trống lớn như trống hội, trống đình, trống trường thường bịt da trâu vì tấm da trâu rộng, dày và chịu được lực căng lớn.

Các loại da làm mặt trống theo tư liệu

Theo bài "Trống da trong văn hóa Việt" của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hiệp trên báo Cần Thơ, trống da là trống bịt bằng da thú, "thường là da trâu, bò", và chất liệu mặt trống phổ biến là da của "vật có sừng". Bài báo cũng nêu những trường hợp khác:

Loại trống	Chất liệu mặt trống	Nguồn
Các loại trống lớn	Da trâu	Dân trí (lời một chủ xưởng ở Nghệ An)
Trống nhỏ hơn	Da bò	Dân trí (lời một chủ xưởng ở Nghệ An)
Cổ bề (trống sấm)	Da con vật có sừng, bịt hai đầu	Báo Cần Thơ
Trống bồng	Da trăn, đính vào thân bằng hệ dây chằng	Báo Cần Thơ
Trống bỏi, trống lắc của trẻ em	Da trăn, da ếch hoặc giấy kiếng	Báo Cần Thơ

Còn da dê: trong các nguồn chúng tôi tham khảo về trống truyền thống của người Việt, không thấy nguồn nào nhắc tới da dê làm mặt trống. Vì vậy bài này không xếp da dê vào danh sách trên.

Cùng một bài báo Cần Thơ cũng lưu ý: tùy chất liệu da, chất liệu gỗ và cách căng mặt mà tiếng trống khác nhau. Nói cách khác, chọn da chỉ là một phần; tiếng trống còn do thân gỗ và tay thợ bưng trống quyết định.

Da trâu hay da bò: khác nhau ở đâu

Báo Dân trí ghi lời ông Phan Văn Cư, chủ một xưởng trống ở Thanh Chương (Nghệ An): da trâu dùng để bịt các loại trống lớn, còn da bò bịt những loại trống nhỏ hơn; theo ông, trống da bò kêu hơn, tiếng vang xa hơn. Đây là kinh nghiệm của một xưởng, chưa phải kết luận chung cho mọi làng nghề.

Lý do trống lớn dùng da trâu có thể hiểu theo lẽ thường: mặt trống càng rộng càng cần tấm da lớn, dày, dai để chịu lực néo căng và va đập của dùi qua nhiều năm. Ở làng Đọi Tam, báo Giáo dục Thời đại và các bài viết về làng ghi nhận thợ chỉ dùng da trâu, thường là da trâu cái, trâu già, vì da bền, dẻo, dai và đàn hồi tốt; da lưng dành cho trống to, da bụng cho trống nhỏ. Chi tiết về lựa chọn này có trong bài vì sao trống Đọi Tam làm bằng da trâu cái.

Ông Cư cũng nói tương tự: da để bịt trống phải chọn từ trâu cái già, vì da trâu cái dai và mềm hơn da trâu đực, nên bền và cho tiếng tốt hơn. Có ngoại lệ: chiếc trống cái h'gơr của người Ê Đê dùng cả hai, mặt lớn bưng da trâu cái, mặt nhỏ bưng da trâu đực.

Trống da trâu mọc lông: vì sao có mặt trống còn lông?

Tấm da lột từ con trâu ban đầu còn nguyên lông. Việc cạo lông nằm ở bước nào thì mỗi nơi một cách, theo các nguồn:

• Cạo trước khi bịt trống. Ảnh trong bài Dân trí về xưởng ở Nghệ An có chú thích: cạo lông trên da trâu trước khi bịt lên mặt trống.
• Bưng cả lông, làm xong mới cạo. Với trống h'gơr của người Ê Đê, theo trang Bảo tồn văn hoá, mặt trống bưng bằng da trâu "còn nguyên lông", và sau khi hoàn thành trống mới cạo lông trên hai mặt.

Năm 2024, một đoạn clip quay chiếc trống trường "mọc đầy lông" sau hai tháng nghỉ hè lan truyền trên mạng, được báo Saostar đưa tin. Bài báo chỉ ghi lại các phỏng đoán của cư dân mạng, phổ biến nhất là trường vừa thay mặt da mới và mặt da ấy chưa cạo lông. Bài không trích lời thợ trống hay chuyên gia, nên chưa có lời giải thích được xác nhận cho trường hợp đó.

Điều có thể nói chắc theo lẽ thường: tấm da đã lột, thuộc và phơi khô không còn là mô sống, nên lông không tự mọc thêm. Nếu thấy mặt trống có lông, nhiều khả năng đó là lông còn sót do chưa cạo hết. Một khả năng khác là mốc do ẩm: VnExpress từng ghi nhận một chiếc trống lớn ở Hà Nội bị mặt da bong và "lấm tấm mốc" vì mưa nắng, ẩm mốc. Đây là suy luận, chúng tôi chưa có nguồn nào kiểm tra trực tiếp chiếc trống trong clip.

Mặt trống được căng lên tang thế nào

Trước khi lên trống, da được nạo cho đều độ dày rồi phơi khô. Theo Dân trí, ở xưởng Nghệ An da phơi nắng khoảng ba đến bốn ngày; trời mưa thì căng da lên giá tre đốt lửa sấy cả tuần. Người Ê Đê thuộc da thủ công bằng muối, nước vôi, nước lá và vỏ cây rừng rồi phơi nắng.

Khâu căng da gọi là bưng trống. Các nguồn mô tả trình tự khá giống nhau: buộc da lên miệng tang, néo căng bằng dây, vừa căng vừa gõ thử cho đến khi tiếng đạt, rồi cố định bằng đinh tre. Khâu này ở làng Đọi Tam được kể kỹ trong bài bưng trống, khâu quyết định tiếng trống.

Mặt trống to nhất Việt Nam làm từ gì

Nhiều chiếc trống đã được báo chí gọi là "lớn nhất Việt Nam", và số đo giữa các nguồn không khớp nhau, nên chúng tôi không chỉ ra chiếc nào là mặt trống to nhất. Phần đối chiếu nguồn có ở bài đi tìm chiếc trống lớn nhất làng Đọi Tam.

Điều các nguồn cho thấy là những mặt trống cỡ này vẫn làm bằng da trâu, và khó nhất chính là tìm da. Báo Công an Nhân dân (2018) dẫn lời ông Trần Văn Cần, một người làm chiếc trống được bài báo gọi là "trống hội to nhất Việt Nam": da bọc mặt là da trâu đặt mua từ Malaysia, và vì không con trâu nào đủ da để bọc mặt trống nên phải chắp nối.

Mặt trống ở xưởng Phạm Kiểm

Theo thông tin sản phẩm trên web, các loại trống của xưởng, từ trống hội, trống đình, trống trường đến trống sấm, đều có mặt trống bằng da trâu; trống cơm dùng mặt da trâu dán cơm. Riêng dòng trống mica làm quà tặng, trang trí có mặt bằng mica trong suốt, không phải da.

Xưởng nhận thay mặt trống da trâu, giá tham khảo từ 500.000 đ đến 3.000.000 đ, thời gian khoảng 3–7 ngày tùy tình trạng trống; liên hệ để được báo giá chính xác. Chi tiết ở trang sửa chữa và bảo dưỡng. Cần tư vấn chọn trống, gọi hoặc nhắn Zalo 0986 161 521.