Trống cơm là gì? Vì sao gọi là cơm, cấu tạo và giá tham khảo

Trống cơm là một nhạc cụ cổ truyền của người Việt: trống hai mặt, thân hình ống, người chơi vỗ bằng tay chứ không dùng dùi. Tên gọi đến từ tục dán một chút cơm nóng nghiền nhuyễn lên mặt trống trước khi chơi để chỉnh độ cao thấp của tiếng trống. Trống cơm có mặt trong dàn nhạc chèo và các nghi lễ dân gian. Cũng chính nhạc cụ này đã đi vào bài dân ca quen thuộc "Trống cơm".

Vì sao gọi là trống cơm?

Theo tư liệu của Viện Âm nhạc Việt Nam đăng trên trang Cục Du lịch Quốc gia, trống được gọi là trống cơm "vì trước khi sử dụng, nhạc công dùng cơm nóng nghiền nhuyễn gắn vào mặt trống" để điều chỉnh độ cao thấp của âm thanh. Bài viết của nhạc sĩ Dân Huyền trên VOV cũng tả cảnh người chơi lấy hai nắm cơm nhỏ đã nghiền nát, đắp vào giữa hai mặt trống trước khi diễn. Bài báo dẫn câu ca dân gian: "Mình là gỗ, mặt là da / Lấy cơm mà mớn tiếng kêu xa".

Cũng theo bài VOV, có tài liệu giải thích tên gọi theo cách khác: trống cơm bắt nguồn từ chữ "phạn cổ" (phạn là cơm, cổ là trống). Hai cách giải thích không loại trừ nhau, nhưng cách thứ nhất gắn với cách chơi thực tế nên được nhắc nhiều hơn.

Ngoài ra còn có một truyền thuyết. Một nho sinh nghèo được cô gái nhà giàu ngày ngày mang cơm cho ăn học. Khi chàng thành nghề trở về thì nàng đã mất, chàng làm ra chiếc trống đính cơm để nhớ ơn. Đây là chuyện kể dân gian, không phải sử liệu.

Cấu tạo trống cơm

Theo tư liệu Viện Âm nhạc và bài trên VOV, VTV, một chiếc trống cơm truyền thống gồm:

• Thân (tang) trống: hình ống, hai đầu hơi thu lại, giữa hơi phình. Thân làm từ một khúc gỗ khoét rỗng; bài VOV ghi là gỗ mít.
• Hai mặt trống: bịt da trâu hoặc da bò. Mặt tiếng trầm gọi là mặt thổ, mặt tiếng cao gọi là mặt kim.
• Dây căng: Viện Âm nhạc mô tả hệ dây bằng da hoặc mây gọi là dây xạ, có tác dụng căng hai mặt trống. Bài VOV lại tả mặt da được ghim vào tang bằng đinh tre. Có thể mỗi vùng, mỗi người thợ làm một kiểu.
• Núm cơm: một ít cơm nghiền đắp giữa mặt da, đắp nhiều hay ít sẽ làm tiếng trống trầm hơn hay cao hơn.

Viện Âm nhạc tả tiếng trống cơm "trầm, vang, hơi đục". Người chơi vỗ lòng bàn tay vào chỗ có núm cơm. Sách của Lê Ngọc Canh và Tô Đông Hải (VOV trích lại) phân biệt hai tiếng: "bập" là vỗ tay vào núm, "bung" là khi nhấc tay bật ra khỏi núm cơm.

Về câu hỏi "trống cơm cách làm": các nguồn chỉ mô tả cấu tạo chung như trên, tức khoét rỗng khúc gỗ làm tang, bịt da hai đầu, căng dây và chỉnh tiếng bằng cơm khi chơi. Bài này không đi vào quy trình làm riêng của từng xưởng.

Trống cơm dùng ở đâu?

Theo Viện Âm nhạc, trống cơm là nhạc cụ hòa tấu, dùng trong nghi lễ phong tục và dàn nhạc chèo. Bài VOV cho biết trống còn được dùng trong phường bát âm, các buổi lễ, đám rước và nhất là trong việc hiếu. Trống cơm thuộc dàn nhạc dân gian, không có trong nhã nhạc cung đình.

Trong các chương trình văn nghệ thiếu nhi, những chiếc trống cơm nhỏ thường làm đạo cụ múa đi kèm bài hát "Trống cơm", theo báo Sài Gòn Giải Phóng. Đây là lý do nhiều người tìm "trống cơm mầm non" khi tập tiết mục cho các dịp như 20/11.

Lịch sử trống cơm: các nguồn chưa thống nhất

Về niên đại, bài VOV nêu hai ý kiến khác nhau. Một tài liệu cho rằng trống cơm được dùng từ thế kỷ XI, đời Lý. Ý kiến khác cho rằng trống chỉ xuất hiện từ thời Lê Thánh Tông, niên hiệu Hồng Đức (1470), trong các dàn nhạc giáo phường tư nhân. Chưa có nguồn nào phân định dứt khoát.

Bài dân ca "Trống cơm" là dân ca gì?

Bài hát mở đầu bằng câu "Tình bằng có cái trống cơm…" (VOV trích) là bài dân ca nói về chính nhạc cụ này. Nhạc sĩ Dân Huyền gọi đây có lẽ là bài hát duy nhất về một loại nhạc cụ cổ truyền.

Bài thuộc dòng dân ca nào thì còn tranh cãi. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, nhiều người xếp "Trống cơm" vào quan họ Bắc Ninh, nhưng tiết tấu bài hát nhanh, rộn rã, khác chất mượt mà thường thấy của quan họ. Cũng có ý kiến coi đây là dân ca đồng bằng Bắc Bộ vì làn điệu phổ biến ở hầu khắp các địa phương. Báo Thể thao & Văn hóa gọi "Trống cơm" là "một bài dân ca đồng bằng Bắc Bộ". Năm 2024, bản phối của NSND Tự Long, Soobin Hoàng Sơn và Cường Seven trong chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai đưa bài hát trở lại với khán giả trẻ.

Kích thước trống cơm

Kích thước trống cơm truyền thống theo hai nguồn chính:

Nguồn	Đường kính mặt	Chiều dài thân
Viện Âm nhạc Việt Nam	khoảng 15–17cm	khoảng 56–60cm
VOV	khoảng 15cm	khoảng 60–70cm

Trống cơm của xưởng có ba cỡ (mặt × chiều dài thân): 15x55cm, 17x60cm và 20x65cm, tức gần với cỡ truyền thống mô tả ở trên. Cỡ 17x60cm dùng được cho cả nam và nữ, là cỡ khách hay chọn nhất. Nếu bạn cần trống theo cỡ riêng cho dàn nhạc chèo hay tiết mục múa, hãy báo kích thước mong muốn khi liên hệ. Xem thêm cách chọn cỡ cho các loại trống nhỏ trong bài cách chọn kích thước trống.

Trống cơm giá bao nhiêu?

Xưởng Trống Đọi Tam Phạm Kiểm (phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình) có hai mẫu trống cơm trên web: trống cơm D15cm và trống cơm D17cm cao cấp, đều tang gỗ mít, mặt da trâu. Đây là giá tham khảo, thay đổi theo giá nguyên liệu; liên hệ để báo giá chính xác:

Cỡ (mặt × dài thân)	Giá tham khảo
15x55cm	1.100.000 – 1.300.000 đ
17x60cm	1.700.000 – 2.100.000 đ
20x65cm	2.700.000 – 3.300.000 đ

Trống được bảo hành 18 tháng theo chính sách bảo hành của xưởng.

Trống cơm bán ở đâu?

Trống cơm thường có ở các cửa hàng nhạc cụ dân tộc và các làng nghề làm trống. Theo VTV, làng Đọi Tam làm nhiều loại trống, trong đó có trống chèo và trống cơm. Bạn có thể xem ảnh, thông số các mẫu ở mục trống cơm. Muốn so sánh với các trống nhỏ khác dùng trong diễn xướng như trống đế, trống khẩu, xem bài phân biệt các loại trống Đọi Tam.

Để hỏi giá, cỡ và thời gian giao, hãy nhắn Zalo hoặc gọi hotline 0986 161 521, hoặc gửi yêu cầu ở trang đặt theo yêu cầu. Trống cơm có sẵn, không cần đặt cọc; làm mới mất 5–7 ngày, kèm dây đeo trống. Xưởng gửi bưu điện hoặc xe khách đi toàn quốc, phí ship khoảng 40.000–70.000 đ, báo trước khi gửi; chi tiết ở chính sách vận chuyển.