Đọc hiểu văn bản Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn — thể loại, ý nghĩa

"Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn" là một văn bản thông tin giới thiệu lễ hội vua cày ruộng ở chân núi Đọi. Văn bản nhắc đến nghề nông (sản xuất nông nghiệp), gắn với địa danh mà văn bản ghi là huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (địa danh cũ) — nay là phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ý nghĩa chính: đề cao nghề nông và nhắc người hôm nay nhớ công khai phá ruộng đồng của cha ông.

Bài này giúp các em đọc hiểu văn bản ấy: nó xuất hiện ở đâu, được viết theo kiểu gì, và gợi ý cách trả lời các câu hỏi hay gặp. Chúng tôi không chép lại văn bản và không đưa đáp án làm sẵn, vì cách tốt nhất vẫn là các em đọc kĩ đề rồi tự tìm chi tiết.

Văn bản này có trong sách giáo khoa không?

Theo những gì chúng tôi tra được, văn bản này xuất hiện chủ yếu trong đề đọc hiểu Ngữ văn lớp 7, không phải một bài học chính trong sách giáo khoa. Ví dụ, VnDoc đăng một đề kiểm tra cuối học kì 2 môn Ngữ văn 7 (xếp theo bộ Kết nối tri thức) dùng văn bản này cho phần đọc hiểu; Loigiaihay đưa nó vào mục luyện đề đọc hiểu Văn 7. Cuối văn bản trong đề có ghi nguồn là Cổng Thông tin điện tử của tỉnh Hà Nam cũ.

Vì đây là văn bản dùng ngoài sách (ngữ liệu mới), các trường, các bộ đề có thể cắt ngắn hoặc thay đổi đôi chỗ. Khi làm bài, hãy bám vào đúng văn bản trong đề mình được phát.

Thuộc thể loại nào: văn bản thông tin

Câu hỏi thể loại thường cho bốn lựa chọn: biểu cảm, nghị luận, thông tin, tự sự. Văn bản này là văn bản thông tin, cụ thể là loại giới thiệu một lễ hội (một sự kiện văn hoá). Muốn giải thích vì sao, các em có thể dựa vào các dấu hiệu sau:

• Mục đích: cung cấp hiểu biết về một lễ hội có thật, không kể chuyện hư cấu, không bày tỏ cảm xúc riêng là chính, cũng không lập luận để thuyết phục.
• Thông tin cơ bản: tên gọi và nghĩa của tên lễ hội, người khởi xướng, địa điểm, lịch sử hình thành, ý nghĩa và thông điệp.
• Chi tiết xác thực: có mốc thời gian (năm Đinh Hợi 987), tên nhân vật lịch sử (vua Lê Đại Hành), tên các triều đại, địa danh cụ thể.
• Ghi nguồn ở cuối văn bản — dấu hiệu quen thuộc của văn bản thông tin lấy từ báo, cổng thông tin.

Lưu ý: văn bản có vài câu giàu hình ảnh, như cảnh nhà vua cởi long bào, mặc áo nông dân lội ruộng. Những câu ấy làm thông tin sinh động hơn, chứ không biến văn bản thành văn bản biểu cảm hay tự sự.

Bố cục văn bản

Có thể chia văn bản thành ba phần. Cách chia dưới đây dựa trên bản văn bản xuất hiện trong các đề chúng tôi xem; nếu đề của em dài ngắn khác, hãy điều chỉnh theo đoạn văn thực tế.

1. Mở đầu: giới thiệu đây là lễ hội mang ý nghĩa khuyến nông, giải thích "tịch điền" nghĩa là vua đích thân cày ruộng, cho biết vua Lê Đại Hành là người khởi xướng và nơi lễ hội được tái hiện ngày nay.
2. Phần chính: kể lại mốc lịch sử năm 987, khi vua cùng các quan làm lễ tế thần Nông rồi xuống đồng cày; các triều đại sau tiếp tục tổ chức lễ này.
3. Kết: rút ra thông điệp — nhớ công cha ông khai phá ruộng đồng và chú trọng phát triển nông nghiệp.

Muốn hiểu kĩ hơn đoạn sử năm 987 mà văn bản nhắc tới, xem bài Năm 987 — lễ Tịch Điền đầu tiên ở núi Đọi.

Gợi ý trả lời các câu hỏi thường gặp

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn nhắc đến nghề nào?

Đề thường hỏi văn bản nhắc đến nghề nào của nước ta, với các lựa chọn như công nghiệp, thương nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp. Hãy tìm các từ khoá trong văn bản: "khuyến nông", "cày ruộng", "thần Nông", "trồng cấy", "sản xuất nông nghiệp". Tất cả đều chỉ về nghề nông. Văn bản có nhắc tiếng trống khai hội, nhưng trống ở đây là một phần của không khí lễ hội, không phải nghề mà văn bản muốn giới thiệu.

Ngoài văn bản: làng Đọi Tam ngay dưới chân núi Đọi là làng nghề làm trống, và trong lễ hội thật, đoàn rước có cả tổ nghề trống, đội trống của làng biểu diễn. Đây là kiến thức mở rộng, không phải đáp án của câu hỏi trên. Ai tò mò có thể đọc Tiếng trống Đọi Tam trong lễ Tịch Điền.

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn thuộc tỉnh nào?

Câu này cần trả lời theo văn bản. Văn bản viết khi chưa sắp xếp lại địa giới, nên ghi lễ hội được tái hiện ở chân núi Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam; trong đề trắc nghiệm, các em chọn đúng tên tỉnh văn bản ghi, tức Hà Nam (nay là tỉnh cũ).

Nếu đề hỏi thêm "hiện nay" hoặc em muốn ghi chú cho đầy đủ: từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hà Nam cũ được hợp nhất vào tỉnh Ninh Bình và cấp huyện không còn. Nơi diễn ra lễ hội nay thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Năm 2026, lễ hội lần đầu do tỉnh Ninh Bình tổ chức — xem Lễ hội Tịch Điền dưới tỉnh Ninh Bình mới.

Văn bản cung cấp những thông tin cơ bản nào?

Đọc lướt từng đoạn và tự hỏi: đoạn này cho biết điều gì? Ghép lại sẽ ra danh sách: tên gọi, địa điểm, lịch sử hình thành, ý nghĩa, thông điệp. Khi gặp câu trắc nghiệm có nhiều phương án gần giống nhau, chọn phương án nêu đủ các nhóm thông tin mà em đã tìm thấy, và loại phương án có mục văn bản không hề nói tới.

Giải nghĩa từ "tịch điền", "quân vương"

Văn bản đã tự giải nghĩa "tịch điền" ngay trong câu mở đầu (vua đích thân đi cày ruộng) — các em chỉ cần tìm lại câu ấy. "Quân vương" là từ Hán Việt chỉ vua, người đứng đầu đất nước thời phong kiến. Với từ khó khác, hãy đọc câu đứng trước và sau để đoán nghĩa theo ngữ cảnh.

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn có ý nghĩa gì?

Câu hỏi ý nghĩa thường là câu tự luận ngắn. Có thể trả lời theo ba ý, mỗi ý một câu:

• Với lịch sử: nhớ lại việc vua Lê Đại Hành cày ruộng năm 987 và truyền thống trọng nông của các triều đại.
• Với nghề nông: khuyến khích sản xuất nông nghiệp, cầu mùa màng thuận lợi vào dịp đầu năm.
• Với thế hệ hôm nay: nhắc nhớ công lao của cha ông và ý thức giữ gìn một lễ hội truyền thống.

Muốn viết sâu hơn về chữ "trọng nông", tham khảo bài Ý nghĩa trọng nông của lễ Tịch Điền.

Câu hỏi liên hệ bản thân

Kiểu câu như "em học được gì" hay "em làm gì để thể hiện lòng biết ơn" không có đáp án duy nhất. Hãy nêu việc cụ thể, vừa sức học sinh: trân trọng hạt gạo, không lãng phí thức ăn, tìm hiểu lễ hội quê mình, tham gia hoạt động của trường. Tránh viết chung chung, khẩu hiệu.

Kiến thức thêm về lễ hội ngoài văn bản

Văn bản trong đề khá ngắn, nên nhiều chi tiết về lễ hội hiện nay không có. Một số thông tin dưới đây giúp các em hiểu bối cảnh khi làm câu liên hệ hoặc viết bài giới thiệu lễ hội:

• Thời gian: tổ chức hằng năm trong những ngày đầu tháng Giêng âm lịch. Các nguồn ghi hơi khác nhau, phổ biến là từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng.
• Khôi phục: lễ cày tịch điền gián đoạn từ thời vua Khải Định và được khôi phục ở Đọi Sơn năm 2009 — xem Khôi phục lễ hội Tịch Điền năm 2009.
• Phần lễ: có rước kiệu vua, thành hoàng, tổ nghề; lễ dâng hương; người đóng vai vua Lê Đại Hành cày những luống đầu tiên, sau đó đến lãnh đạo địa phương và các cụ cao tuổi.
• Phần hội: múa rồng, múa lân, biểu diễn trống và thi trâu đẹp.

Thứ tự các nghi thức được tả kĩ trong bài Trình tự nghi lễ Tịch Điền Đọi Sơn.

Mẹo làm bài đọc hiểu văn bản thông tin

• Đọc nhan đề và dòng ghi nguồn trước: chúng cho biết văn bản nói về gì và lấy từ đâu.
• Gạch chân mốc thời gian, tên người, địa danh — câu trắc nghiệm hay hỏi đúng những chỗ này.
• Câu hỏi "theo văn bản" thì trả lời theo văn bản, kể cả khi thông tin đã cũ (như tên tỉnh). Có thể ghi chú thêm thông tin hiện nay nếu đề cho phép.
• Câu ý nghĩa, thông điệp: thường nằm ở đoạn cuối. Diễn đạt lại bằng lời của mình, đừng chép nguyên câu.

Nếu có dịp về chân núi Đọi đầu xuân, các em có thể ghé làng trống Đọi Tam ngay cạnh nơi diễn ra lễ hội để xem người làng làm trống, hoặc xem các mẫu trống truyền thống của xưởng trên web.